|
Okkar tíkarsynir II: 16.1.2004 Afskipti Bandaríkjanna af Nicaragua hafa verið töluverð frá því um miðja 19. öld. Fræg er innrás málaliðans Williams Walkers í landið, en í stuttri stjórnartíð hans var enska tekin upp sem opinbert tungumál og þrælahald lögleitt. Bein afskipti Bandaríkjastjórnar af landinu náðu hins vegar hámarki á 20. öld.José Santos Zelaya var alvaldur í Nicaragua um 16 ára skeið, en hann komst til valda 1893. Hann vildi draga úr pólitískum áhrifum Bandaríkjamanna í landinu, þótt hann væri hlynntur erlendri fjárfestingu. Í því skyni samdi hann við japönsk fyrirtæki um að grafa skipaskurð í gegnum Nicaragua. Árið 1909 braust út uppreisn gegn Zelaya og kom í ljós að meðal uppreisnarmanna voru bandarískir málaliðar. Eftir að tveir þeir voru handteknir og líflátnir gerði Bandaríkjaher innrás í landið og þvingaði ríkisstjórn Zelaya til að segja af sér. Við tók ríkisstjórn undir stjórn Juan Estrada og síðar Adolfo Díaz. Árið 1912 hófst uppreisn gegn Díaz, sem bað þegar í stað aðstoð frá Bandaríkjunum og fékk hana. Bandarískt hernámslið var í Nicaragua í 21 ár, frá 1912 til 1933. Á þessum tíma voru haldnar reglulegar kosningar en ýmist neitaði stjórnarandstaðan að taka þátt í þeim eða stunduð voru stórfelld kosningasvik. Á þessum tíma var her Nicaragua skipulagður og þjálfaður af Bandaríkjaher. Árið 1927 náðist samkomulag milli ríkisstjórnarinnar og uppreisnarmanna um kosningar undir eftirliti Bandaríkjamanna. Hluti uppreisnarmanna, undir stjórn Augusto César Sandino, neitaði að fallast á samkomulagið á þeirri forsendu að afskipti Bandaríkjamanna væru orsök deilunnar og gætu því ekki verið hluti af lausn hennar. Næstu forsetar Nicaragua komu úr röðum fyrrverandi uppreisnarmanna en þeir litu samt sem áður á það sem forgangsverkefni að bæla niður uppreisn Sandinos. Stjórnarskipti í Bandaríkjunum og vaxandi mannfall í röðum Bandaríkjahers ollu því hins vegar að Bandaríkjamenn yfirgáfu landið og þjóðvarðlið Nicaragua, undir stjórn Anastasio Somoza García, tók við baráttunni gegn skæruliðum Sandinos. Somoza hafði verið í herskóla í Bandaríkjunum og verið handgenginn Bandaríkjamönnum í friðarviðræðunum 1927. Árið 1934 náði Sacasa forseti landsins samkomulagi við Sandino um uppgjöf, en eitt af skilyrðum Sandinos var að þjóðvarðliðið yrði leyst upp. Þessu undi Somoza ekki og lét myrða Sandino, þvert á skipanir forsetans. Þjóðvarðliðið réðst síðan gegn skæruliðum og braut þá á bak aftur. Veldi Sacasa forseta fór nú þverrandi og árið 1936 greip þjóðvarðliðið til vopna gegn embættismönnum ríkisins. Skömmu síðar sagði forsetinn af sér og var þá Somoza kjörinn forseti, með 107.201 atkvæði gegn 108, ef marka má opinber kosningaúrslit. Næstu 20 árin var Somoza einvaldur í Nicaragua. Talið er að vald hans hafi hvílt á þremur stoðum, eignarhaldi eða stjórn á fyrirtækjum landsins, stuðningi þjóðvarðliðsins og nánum samskiptum við Bandaríkin. Nicaragua studdi Bandamenn í síðari heimsstyrjöldinni og hlaut að launum mikla hernaðaraðstoð frá Bandaríkjunum. Útlfutningur landsins var sniðinn að þörfum Bandamanna. Somozaættin kom sér fyrir á lykilstöðum í efnahagslífinu, m.a. með kaupum á fyrirtækjum sem tekin voru eignarnámi af Þjóðverjum og seld á miklu undirverði. Til að verjast alþjóðlegri gagnrýni lét Somoza af störfum sem forseti landsins árið 1947, en öllum tilraunum eftirmanna hans til að sýna sjálfstæði var svarað með íhlutun þjóðvarðliðsins og valdaráni. Á þessum tíma var staða hans ótrygg og hann þurfti að gefa eftir hluta valda sinna til að þóknast gagnrýnendum innan stjórnkerfis og verkalýðshreyfingar. Árið 1950 var Somoza svo aftur kosinn forseti og tök ættarinnar á stjórnkerfinu hertust á ný. Hinn 21. september 1956 var Somoza skotinn af skáldinu Rigoberto Lópes Pérez. Hann var fluttur úr landi, til yfirráðasvæðis Bandaríkjanna við Panamaskurðinn, en lést þar átta dögum síðar. Við völdum tók sonur hans, Luis Somoza Debayle, sem hafði numið verkfræði í Bandaríkjunum. Annar sonur, Anastasio Somoza Debayle, tók við yfirstjórn þjóðvarðliðsins en hann hafði lært í West Point-herskólanum. Við tók tímabil kúgunar þar sem morðið á Somoza eldri var notað sem yfirskin til að bæla niður alla stjórnarandstöðu. Árið 1957 var Luis Somoza kostinn forseti, gegn frambjóðendum gervistjórnarandstöðuflokksins PCN (Partido Conservador Nacional) sem var búinn til af Somozaættinni. Undir stjórn Luis Somoza var Nicaragua fremst í flokki þeirra landa sem fordæmdu byltingu Castros á Kúbu og veittu Bandaríkjamönnum stuðning við misheppnaða innrás á Kúbu 1961. Somoza lét af embætti 1963 en nánir bandamenn Somozaættarinnar gegndu því í hans stað. Árið 1967 var Luis Somoza orðinn fársjúkur en bróðir hans, Anastasio, var kjörinn forseti í hans stað. Hann hafði fram að því stjórnað ofsóknum gegn stjórnarandstæðingum og þeir veittu honum mótspyrnu með því að bjóða fram kosningabandalagið UNO (Unión Nacional Opositora). En Somozaveldið beitti stjórnkerfinu óspart fyrir sig og hélt völdum. Árið 1972 afsalaði Somoza sér völdum í hendur þriggja manna herforingjaráðs, en tók við þeim á ný 1974. Mikill jarðskjálfti lagði höfuðborgina Managua í rúst í desember 1972. Ríkisstjórnin þótti fara illa með erlenda fjárhagsaðstoð og Somoza auðgaðist sjálfur vel á henni. Þjóðvarðliðið notaði sér upplausnina í kjölfar skjálftans til að ræna verslanir í höfuðborginni. Mótspyrna gegn veldi hans fór vaxandi, meðal annars frá hinu áhrifamikla dagblaði La Prensa, sem stjórnað var af Pedro Joaquín Chamorro. Chamorro var myrtur í janúar 1978. Þá var stuðningsmönnum Somozas í Bandaríkjunum loksins nóg boðið og í febrúar 1978 tilkynnti Carter Bandaríkjaforseti að Nicaragua fengi ekki meiri hernaðaraðstoð frá Bandaríkjunum. Somoza sneri sér þá til annarra ríkja um vopnakaup og mun einkum hafa fengið vopn frá Ísrael, sem naut þá sem endranær umtalsverðra fjárstyrkja frá Bandaríkjunum. Má því segja að hernaðaraðstoð við Somozaveldið hafi þá sem fyrr komið frá Bandaríkjunum, en í þetta sinn gegnum milliliði. Uppreisnarmönnum í hreyfingu Sandínista, FSLN (Frente Sandinista de Liberación Nacional) óx nú fiskur um hrygg samfara vaxandi ólgu í landinu. Hrottafengin mótspyrna stjórnvalda varð fyrst og fremst til auka vinsældir uppreisnarmanna, en talið er um 50.000 manns hafi látið í borgarastyrjöldinni. Í júlí 1979 sagði Somoza af sér embætti og flúði til Paraguay. Þar var við völd einræðisherrann Alfredo Stroessner, en undir stjórn hans var Paraguay griðland hvers kyns óþokka, t.d. eftirlýstra stríðsglæpamanna úr röðum þýskra nasista. Somoza var myrtur í Asunción í september 1980, trúlega af byltingarsinnum frá Argentínu. Ný ríkisstjórn Reagans í Bandaríkjunum gerði það að forgangsverkefni að koma byltingarstjórninni í Nicaragua frá. Í því skyni var gengið lengra en lög leyfðu. Hinn 27. júní 1986 komst Alþjóðadómstóllinn í Haag að þeirri niðurstöðu að Bandaríkjastjórn hefði brotið alþjóðalög með því að fjármagna, vopna og þjálfa skæruliða sem börðust gegn stjórn Nicaragua. Bandaríkjastjórn neitaði að viðurkenna úrskurðinn, sem átti þó að teljast lagalega bindandi.
sj
|
