|
Lýðræði í kreppu - I. hluti 22.3.2004 Á sínum tíma var það í verkahring vinstri- og félagshyggjumanna að berjast fyrir lýðræði í Evrópu. Úr röðum þeirra komu kröfur um almennan kosningarétt, þ.á m. kosningarétt kvenna, og aukin áhrif almennings á stjórnun ríkja. Öfl sem kenndu sig við frjálslyndi börðust hins vegar alla tíð á móti þessum kröfum og vildu t.d. lengst af binda kosningarétt við eignarétt.Eftir því sem líða tók á 20. öld litu æ fleiri félagshyggjumenn svo á að sigur í baráttunni fyrir lýðræði væri unninn og framvegis ætti barátta þeirra fyrst og fremst að snúast um að nota lýðræðisskipulagið til að tryggja velferðina og efla almannahag. Hins vegar ætti ekki að hrófla við skipulaginu sjálfu og auka valddreifingu innan þess. Þannig viðhéldu félagslegu umbótaflokkarnir miðstýrðu ríkisvaldi og notuðu það til efla félagsleg réttindi fólks. Aðrir valkostir virtust ekki í stöðunni nema miðstýrt flokkseinræði, sem var svo sannarlega ekki betri kostur. Að hluta til reyndu þó félagshyggjumenn að efla valddreifingu í samfélaginu með því að auka samráð við félagasamtök, ekki síst verkalýðs- og neytendafélög. "Korporatismi" af þessu tagi er raunar ekki bundinn við vinstrimenn, þótt þeir teldu sig geta beitt úrræðum hans. Þessi samtök voru í eðli sínu skipulögð eins og hið opinbera, með miðstýrðu fulltrúalýðræði. Af þessu hlaust nokkur árangur og félagsleg sjónarmið voru lengst af í sókn á 20. öld, ekki síst 1945-1975. Þá hófst hins vegar áhlaup hægrimanna sem kenna sig við frjálslyndi á þetta kerfi og stendur það ennþá yfir. Afleiðingin er sú að lýðræðið er í nokkurri kreppu um þessar mundir. Í fyrsta lagi eru sífellt mikilvægari verkefni nú komin í hendur fjársterkra einstaklinga sem stunda þau eins og hvern annan rekstur í gróðaskyni. Þar er um að ræða verkefni sem þó er almenn samstaða um að varði allt samfélagið, t.d. fjölmiðlun. Vitaskuld hafa slíkir aðilar ekki skyldur við neinn annan en sjálfa sig, enda væri ósanngjarnt að gera slíka kröfu til þeirra. Þannig geta fyrirtæki og fyrirtækjasamsteypur öðlast gríðarleg völd sem ná mun lengra en völd venjulegs fjármagnseiganda eða fyrirtækis í almennum rekstri, hvað þá einyrkja sem stundar atvinnu til að hafa af henni lifibrauð. Fjármálaveldi af þessu tagi er í eðli sínu einveldi þar sem völdum er ekki dreift fremur en í konungsríkjum fyrir daga frönsku byltingarinnar. Þar geta vissulega orðið valdaskipti, einn daginn heitir konungurinn Hörður Sigurgestsson en þann næsta Björgólfur Guðmundsson. Eða þá Jón Ásgeir Jóhannesson kemur í stað Jóns Ólafssonar. Það skiptir almenning litlu máli, því að áhrif hans á eigin afkomu fara stöðugt minnkandi eftir því sem völd slíkra fjármálakónga aukast. Þetta viðurkenna stjórnmálamenn af ýmsu sauðahúsi og því er oft rætt um nauðsyn þess að hafa "dreifða eignaraðild" að mikilvægum fyrirtækjum. Minna hefur orðið um framkvæmdir og hvorki vinstrihreyfing né verkalýðsfélög hafa haft til þess burði eða vilja til að hafa áhrif á þróunina. Á hinn bóginn hafa þeir sem þykjast stundum vera andstæðingar "stjórnlyndis" veitt afdráttarlausan stuðning við einokun og fákeppni, svo lengi sem fyrirtækin eru í höndum auðmanna en ekki samfélagsins. Þeir aðilar sem styðja við bakið á einveldi fjármagnseigenda hafa svo náð að halda á lofti svipuðum gildum varðandi stjórn ríkisins. Þar hefur kjörorðið verið "allt vald til ráðherranna", allur opinber rekstur á að einkennast af miðstýringu og engar aðrar uppsprettur valdsins eru leyfðar. Dæmi um það hvaða áhrif miðstýringaráráttan hefur má sjá í niðurlægingu Háskóla Íslands þessa dagana þar sem yfirstjórn skólans gerir sig líklega til að skríða á fund ráðamanna og grátbiðja um að fá að taka upp skólagjöld og koma þar með á aðgangstakmörkum gegn fátækum nemendum. Háskóli Íslands hefur til skamms tíma grundvallast á gamalgróinni lýðræðishefð, sem á rætur að rekja allt til 12. aldar. Þannig hefur rektor Háskóla Íslands verið kosinn af háskólasamfélaginu en ekki skipaður af ráðherra. Þetta þoldi Björn Bjarnason ekki og lét því breyta lögum um Háskóla Íslands, þannig að hann gæti sjálfur fengið að skipa háskólarektor. Björn Bjarnason er raunar ágætur fulltrúi þeirrar miðstýringaráráttu og ráðherravæðingar sem einkennir hægrisinnaða stjórnmálamenn. Þessa dagana agnúast hann út í forsetaembættið vegna þess að þar er á ferð embættismaður sem er kosinn af þjóðinni, án milligöngu Sjálfstæðisflokksins. Tilhugsunin um að forseti geti haft hemil á ofurvaldi ráðherra er óbærileg fyrir Björn Bjarnason og kallar hann því stjórnarskrá Íslands "aðför að þingræðinu". Þegar skipunarvald ráðherra yfir dómurum er gagnrýnt bregst dómsmálaráðherra við af ótrúlegri skapvonsku og skammast út í þá sem vilja traustari tryggingar fyrir raunverulegri þrískiptingu ríkisvalds. Og ekkert fer vitaskuld meira í taugarnar á ráðherrum Sjálfstæðisflokksins en öflug sveitarfélög sem hafa burði til að reka sjálfstæða stefnu í einhverjum málum. Óskapólitík þeirra er að fá Reykjavíkurborg til að elta ríkisvaldið í öllum málum, ekki bara í stuðningi við Kárahnjúkavirkjun. Það hlýtur að vera eitt brýnasta verkefni vinstrimanna og félagshyggjufólks að snúa þessari óheillaþróun við og bjóða upp á aðra valkosti. Að þeim verður vikið í framhaldsgrein.
sj
|
