|
Líkræður um lifandi menn 26.9.2004 Um daginn brá mér nokkuð þegar ég opnaði Morgunblaðið. Þar las ég eftirmæli um þá Hannes Hólmstein Gissurarson og Jón Steinar Gunnlaugsson sem virtust í huga greinarhöfundar holdgervingar margra hinna helstu mannkosta. En mér brá af því að ég hafði ekki frétt að þeir Jón Steinar og Hannes Hólmsteinn væru fallnir frá, langt fyrir aldur fram. En ég sá á stíl greinarinnar að það hlaut að vera. Því að hvenær varð til siðs að flytja líkræður yfir lifandi mönnum?En raunar kemur í ljós við lestur íslenskra fjölmiðla seinustu mánuði að nú er í tísku ný bókmenntagrein, samsláttur minningargreina af væmnara taginu og stuðningsgreina í prófkjörum sem annars var góðu heilli nánast búið að útrýma úr Morgunblaðinu. Þessi nýja bókmenntagrein virðist einkum tengjast Jóni Steinari Gunnlaugssyni sem fyrstur manna er í kosningabaráttu fyrir opinberu embætti, svipað og gerist í Bandaríkjunum þar sem ríkissaksóknarar eru kosnir. Þar virðist það herbragð helst að spara ekki lofið og eins og gjarnan í slíkum greinum eru menn alveg blindir fyrir hugsanlegum kostum annarra umsækjanda í ákefðinni við að styðja sinn mann. Sum okkar hafa raunar alist upp við að spara skuli lofið jafnt um lifandi og látna enda hafi hver maður kosti og galla og sannleikurinn sé sagna bestur. Mönnum sé jafnvel meiri greiði gerður með því að lýsa þeim eins og þeir eru en að hefja þá upp á stall. Langt er síðan ég tók eftir því að í Sjálfstæðisflokknum eru menn vandir hratt af slíkri feimni. Má með sanni segja að helsta framlag Sjálfstæðismanna til íslenskrar menningar sé að lofa sjálfa sig og félaga sína og virðast þeir lítt hafa frétt af þeim sannleik sem sagnaritarar miðalda þekktu mætavel, að oflof er háð. Gaman væri raunar ef einhver vildi taka saman ritsafn með öllum lofgreinum Sjálfstæðismanna og Morgunblaðsins um sjálfa sig og vini sína. Hætt er við að það myndi fylla heilu bókaskápana. Hér á Íslandi er þessi siður mest áberandi hjá Sjálfstæðismönnum þó að seinni ár hafi Samfylkingin veitt þeim harða keppni. Samt er eins og Samfylkingarmenn nái aldrei sama sannfæringarkrafti í sjálfshólinu og Sjálfstæðismenn. Það er eins og þeir séu hálffeimnir, nema helst þegar viðfangsefnið er Ingibjörg Sólrún Gísladóttir. Erlendis eru menn ómengaðri af úrdrætti sem var helsta stílbragð íslenskra sagnaritara fram á síðari ár. Þar er víða hefð fyrir bókmenntum af þessu tagi. Í Sovétríkjunum var til að mynda gefin út bók skömmu eftir lok heimsstyrjaldarinnar síðari. Voru þar ævisögur helstu leiðtoga byltingarinnar. Skemmtileg samfella var í byggingu þessa ritsafns. Fremst var ævisaga Leníns. Höfundur hennar var Stalín. Aftast var hins vegar ævisaga Stalíns, rituð af Bería. Þar á milli voru minni spámenn. Það er full ástæða til að benda íslenskum fagmönnum í lofsöng á þetta rit. Það er líka smekkleg hugmynd hjá Stalín að rita sjálfur ævisögu fremsta fyrirrennarans en fá helsta aðdáanda sinn til að skrifa um sjálfan sig. Þetta gæti íslenskur ritstjóri sambærilegrar bókar haft á bak við eyrað. Því miður fara magn og gæði ekki alltaf saman. Nú hafa þegar fleiri lofgreinar en talið verði birst um Jón Steinar Gunnlaugsson á síðum Morgunblaðsins en þær eru fremur flatneskjulegar og gera persónutöfrum hans alls ekki næg skil. Hér gætu greinarhöfundar litið til þess íslensks íhaldsmanns sem þótti áratugum saman öðrum menningarlegri, Kristjáns Albertssonar. Hætt er við að fáir muni jafna met hans í lofi í ævisögu hans um Hannes Hafstein. Þegar best lætur verður Kristján ljóðrænn þegar hann lýsir átrúnaðargoði sínu og öfugt við þá sem lofa Jón Steinar einbeitir hann sér ekki einvörðungu að gáfum hans, réttlætiskennd og andlegum yfirburðum öðrum heldur ekki síður heillandi líkamsburðum Hannesar, tilfinningalífi og málróm. Eiga þær lýsingar heima með fremstu erótísku lýsingum í íslenskum bókmenntum og ástæða til að gefa smá dæmi: „Hann var töfrandi maður, í sjón og framkomu ... Öll ásýnd hans og framganga var heillandi, bar með sér göfugan og stórbrotinn mann, höfðingja og skáld; stillta, virðulega karlmennsku, samfara heitri og næmri lund; ástúðlegt glaðlyndi og þunga alvöru; ljúfmennsku, nærgætni, kurteisi, en undir niðri mikla og viðkvæma skapmuni, sem leyndust bak við fyrirmannlegt ógeð á taumleysi og ofsa. Rómurinn var engum líkur, dimmur, djúpsóttur, hreimfagur, skapaður til að flytja ljóð, alvörumál eða hátíðarræðu, með hægum þunga ... Hin blágráu augu lágu djúpt, skin þeirra var sterkt, tillitið fast, oftast milt. Það sópaði að hinum stórvaxna manni hvar sem hann fór, og þó var framganga hans fullkomlega látlaus; náttúrlega tíguleg, eins og konungs, og einna helzt í góðu og stóru landi. Hann var oft sagður konunglegur“ Gaman væri ef þeir sem núna iðka list lofgjörðarinnar tækju Kristján sér til fyrirmyndar, köstuðu af sér beislinu og játuðu viðfangsefninu ást sína jafn ákaft. Þá yrði a.m.k. skemmtilegra að lesa Morgunblaðið.
áj
|
