|
Smættað frelsi 30.7.2005 Tískuorð stjórnmálabaráttunnar síðustu orð er án efa „frelsi" eða „frelsi einstaklingsins" og frjálshyggjumenn hafa að mestu leyti leitt stjórnmálabaráttuna með áðurnefnt hugtak að vopni. Samkvæmt hugmyndafræði þeirra felst ákveðin skerðing á frelsi einstaklings í því að ríkið veiti öllum jafnan aðgang að grundvallarréttindum óháð efnahag. Frelsi frjálshyggjunnar aftur á móti felst í því að einstaklingur ráði því sjálfur hvernig hann ver þeim peningum sem hefur til umráða, en að ekkert sameiginlegt afl neyði hann til að veita öðrum rétt til samskonar þjónustu og hann getur sjálfur notið.Eins og margoft hefur verið bent á eru alvarlegir vankostir við þessa hugmynd um frelsi einstaklings til umráða yfir eigin fjármagni. Að svo miklu leyti sem slíkt frelsi er til staðar, þá er engin trygging fyrir að þeir sem minna hafa milli handanna geti átt í sig og á (Flestir frjálshyggjumenn gera þó einhverskonar málamiðlun til að koma í veg fyrir algjöra örbirgð sumra stétta, en það breytir því ekki að þessi tegund frelsis er í eðli sínu blind fyrir hagsmunum þeirra sem minna mega sín). En frelsi frjálshyggjumannsins á við alvarlegri vanda að stríða. Sá vandi snýst ekki aðeins um að allir eigi rétt á að lifa sómasamlegu lífi, þ.e. hún snýst ekki aðeins um siðferðilegar afleiðingar, heldur snýr hann að réttlætingunni sjálfri. Rökstuðningur frjálshyggjumannsins hlýtur að vera sá að þar sem að ríkur einstaklingur hefur unnið meira eða erfiðari vinnu en sá fátæki eigi hann þar með rétt á að lifa í meiri vellystingum. Slíkt kerfi á því að verðlauna þá sem vinna vel eða lengi, jafnvel þótt það sé gert á kostnað þeirra sem vinna lítið eða illa. Vandinn sem grefur undan réttlætingu frjálshyggjunnar er þó ekki sá að tækifæri duglegra manna séu í mörgum tilfellum afskaplega takmörkuð (þótt svo sé vissulega raunin), því til lengri tíma hlýtur duglegum mönnum frekar að vera verðlaunað en refsað, þótt undantekningarnar virðist stundum verða að reglu. Stærsti vandinn við hugmynd frjálshyggjunnar um frelsi er að fólk í hinum raunverulega heimi lifir ekki samkvæmt lögmálum hagfræðinnar. Raunverulegt fólk tekur ekki allar sínar ákvarðanir á grundvelli efnahagslegra athugana - duglegasta og hæfileikaríkasta fólkið vinnur ekki alltaf þá vinnu sem gefur af sér mest laun fyrir minnsta vinnu. Raunar eru langfæstar ákvarðanir sem við tökum byggðar á einhverju sem mætti tengja við að safna auðæfum eða eignum. Engu að síður er það grundvallarforsenda frjálshyggjunnar að peningar séu eftirsóknarverðara en allt annað – hvernig væri annars hægt að réttlæta það að þeir sem eiga meira af þeim njóti meiri réttinda? Þetta hljóta allir frjálshyggjumenn að gera sér grein fyrir. Eina hugsanlega svar þeirra er að fólk ætti í það minnsta að lifa samkvæmt slíkum fjárhagslegum viðmiðum – og að svo miklu leyti sem fólk gerir það þá eigi frjálshyggjan engu að síður rétt á sér. Þar með væri frjálshyggjan þó að boða ákveðna úrkynjun mannsins, sem fælist í því að það eitt sé eftirsóknarvert sem kæmi manni sjálfum til góða. Ekkert rúm væri fyrir fyrirbæri eins og samúð og gjafmildi, heldur fælist eina dyggð mannsins í að gæti eigin hagsmuna. Um leið fæli það í sér kúgun á öllum minnihlutahópum, því minnihluti getur, eðli málsins samkvæmt, aðeins reitt sig á meðaumkun meirihlutans. Slík meðaumkun er ekki til að dreifa í hugmyndaheimi fullkominnar frjálshyggju. Ástæða þess að hrein frjálshyggja virðist svo grimmúðleg er sú að hún hunsar öll mannleg gildi og einblínir á fjárhagslegar ákvarðanir. Hún horfir framhjá flestu af því sem við teljum vera hluti af því sem þarf til að fólk geti lifað í sátt og samlyndi. Stjórnmál snúast nefnilega ekki bara um það hvernig fólk vinnur sér inn peninga og eyðir þeim. Stjórnmál snúast líka um samúð og gjafmildi, um bræðralag og réttlæti. Og margt fleira. Þess vegna getur frjálshyggjan ekki smættað alla stjórnmálabaráttu í efnahagslega umræðu um frelsi einstaklingsins. Það hlýtur þó að vera umhugsunarefni hvers vegna hugmyndafræði eins og frjálshyggjan höfðar svo sterkt til margra í hinum vestræna heimi, þegar hún virðist hunsa algjörlega ýmis mannleg gildi sem við teljum okkur öll vilja standa vörð um. Er samkeppnin um lífsgæði orðin svo hörð að gömul og góð gildi þurfi að víkja fyrir frelsi manna til að ná forskoti í lífsgæðakapphlaupinu?
fd
|
