Menning til sölu? 2.3.2006 Á meðan einkavæðingarbylgjan drekkir skólum, bönkum og heilbrigðisstofnunum – sem er slæmt ástand – gleymist oft á tíðum að tala um einka- og markaðsvæðingu lista, eða það sem er jafnan sett undir einn hatt sem „menning“. Undirritaður sá yfir kaffibollanum í gærmorgun umfjöllun um þessi mál í Fréttablaðinu. Þar var rætt við viðskiptafræðinginn Jóhönnu M. Ólafsdóttur, sem hefur kannað áhrif ríkisstyrkja á listir og menningu. Í stuttu máli voru niðurstöður hennar þær að það sé jákvætt og hagstætt að veita styrki til menningarmála, þrátt fyrir að margir vilji meina að það sé eyðsla á peningum skattgreiðenda. Þessum niðurstöðum ber að fagna, enda eru þarna komin fram aukin hagfræðileg rök fyrir málinu.En það verður að skerpa á hugmyndafræðilegum forsendum málsins, sem mjög oft vantar í umræðuna. Ef opnari og meiri umræða færi fram um hvað er menning og hvað list, myndi skýrar koma í ljós hvers vegna markaðurinn á ekki að stýra þessum þáttum. Og hvað er menning? Er það Stefán Jón Hafstein brosandi og heilsandi ljóðskáldum og myndlistarmönnum, eltandi Yoko Ono á röndum? Er það ráðherra á sinfóníutónleikum brosandi og heilsandi „djettsett-liðinu“ í hléinu, með dýrt hvítvín við hönd? Er það jólabókaflóðið? Út frá þessum spurningum væri hægt að ætla að menningarhugtakið næði einvörðungu yfir listsköpun. En svo er endilega ekki. Menning er umhverfi okkar. Hún er sjálfsprottin og nær yfir miklu víðara svið heldur en list. Menning er yfirbyggingin á samfélaginu, límið sem heldur grunni þjóðfélagsins saman. Er þá hægt að einkavæða menningu ef hún er í sjálfu sér þjóðfélagslegt ástand? Menningin sjálf getur aldrei orðið markaðsvara sem slík. List getur það hinsvegar. En hvað er list? List framandgerir hlutina fyrir okkur, gerir okkur kleift að sjá fyrirbærin í nýju eða öðru ljósi (hér er átt við þau listform eins og við þekkjum þau. Það getur verið „list“ að setja vörur í innkaupapoka). Án listarinnar myndum við líða áfram í algebruðum heimi. Listin gerir manneskjunni – hvort sem hún skapar eða nýtur hennar – kleift að hugsa „abstrakt“ um fyrirbærin í kringum sig, stíga yfir þröskulda og uppgötva nýja hluti á forsendum þess að virkja ímyndunaraflið og hugsa lengra. Þegar list er stýrt af markaðnum og hún sett í ákveðinn farveg í gróðraskyni, heftir það sköpunarkraft listamannanna og um leið viðtakendanna. Um leið væri gróðafarvegur markaðarins stoð undir frekari stöðnun framþróunar. Hugsið ykkur frummennina mála dýrin sem þeir drápu á hellisveggina. Út frá því fóru þeir að hugsa framandi um fyrirbærin sem stóðu þeim næst í huganum, og á þann hátt víkkuðu þeir sjóndeildarhring sinn og tóku framförum. Segjum að Björgúlfsfeðgar kæmu þar að og segðu hellisbúunum að mála einungis vísunda – en ekki hin dýrin – því vísundar seldust best, og mála þá bara rauða því það væri „inni“. Hvað myndi það gera annað en að hefta framför hellisbúanna? Listsköpun leiðir til framþróunar. Þrá mannkynsins eftir því að hugsa „abstrakt“ og skapa einhvers konar list hefur lifað með því frá byrjun. Þetta er eitt af því sem hefur fleytt okkur á þann stað sem við erum í dag. Og hvernig er heimurinn í dag? Getur verið að margt af því sem úrskeiðis hefur farið sé því að kenna að skapandi hugsun hafi verið stýrt með ofurvaldi á einhvern hátt, hvort sem það var á trúarlegum eða peningalegum forsendum? Á þeim tímum sem við lifum í dag, hér á Ísa-köldu landi, gætir þess oft að einkavædd fyrirtæki styrki list á einhvern hátt. Það getur oft verið jákvætt og ekki ber að alhæfa of mikið í þeim efnum. En lögmál markaðarins eru slæg og á vissum sviðum og hjá vissum fyrirtækjum hefur tilhneigingin orðið sú að byrjað er að stýra listinni. Styrkirnir geta skuldbundið listafólkið og neytt í ákveðinn farveg til þess að fyrirtækið græði sem mest. Ríkisstyrkir til lista setja engar skorður fyrir listsköpunina, og eiga ekki að gera það. Styrkjum list, stýrum henni ekki.
ehp
|
