Steyptir í sama mót 14.3.2006 Íslensk efnahagstefna verður stöðugt fyrirsjáanlegri. Hagvöxtur er þröngt skilgreindur í kringum athafnalíf án tillits til uppsprettunnar og vöxt í hagkerfinu skal grundvalla á stóriðju, stóriðju sem framleiðir ál, steypt í mót til útflutnings og fullvinnslu annars staðar. Í dag bera menn saman uppbyggingu í Straumsvík á sínum tíma og væntingar Norðuráls nú og lýsa því hve samningsstaða okkar sé mun betri. Við erum svo fljót að semja við álfyrirtæki að það þykir einstakt í álheiminum, samningar við Alcoa tóku aðeins eitt ár, svo auðsveip erum við. Gylliboð stórfyrirtækja, sem lofa miklu fjármagni strax, standast stjórnmálamenn ekki, það sem kallast „easy money“, en eins og allar þær amerísku myndir sem greyptu það hugtak í vitund okkar gera einnig ljóst, oftast í lokin: „There is no such thing as easy money“.Það sem fyrirtækin vilja kaupa er raforkan, hráefni sem við seljum til úrvinnslu súráls, sem fullunnið er svo flutt út. Samningsstaða okkar snýst því fyrst og fremst um það verð sem fæst fyrir rafmagnið, því betri staða, því hærra verð. Hins vegar er allt á huldu um það verð sem fæst í dag og hafa margir reiknað að arðsemi allra þessara framkvæmda sé engin ef ekki neikvæð. Þetta ku vera „þjóðhagslega hagkvæmt“, orð sem kom í umræðuna eftir að ljóst varð að raforka framleidd og seld miðað við arðsemiskröfur á frjálsum markaði væri „ekki samkeppnisfær“. Það er gert samkeppnisfært með ríkisábyrgðum og niðurgreiðslu, og svo selt til að knýja álver. Þar hafa menn aftur reiknað út svokölluð ruðningsáhrif, þ.e. hvernig svona stórar framkvæmdir ryðja öðrum atvinnugreinum úr landi eða út í sjó með áhrifum á eins lítið hagkerfi og okkar, sem Valgerður vill síðan leysa með að ganga í Evrópusambandið. Ég vil benda á annars konar neikvæð áhrif, sem í mörgu má sjá með svipuðum hætti og hin hagrænu áhrif, en það eru neikvæð samfélagsleg áhrif. Annað sem við bjóðum fjölþjóðlegum álrisum er staðsetning og vinnuafl í sjávarplássum á landsbyggðinni. Í Fjarðabyggð bjuggu 3181 manns í árslok 2004, en þar af 696 á Reyðarfirði. Fyrir álver líkt og það sem Alcoa reisir þarf um 1000 manns í vinnu, ef talin eru öll störf sem skapast í tengslum við álverið. Þetta er það sem er talið helsti kostur álvera fyrir byggðastefnu, að skapa störf. Þessi framtíðarstörf kynda undir gríðarlegum væntingum íbúa um vöxt staðarins. Líkt og allt það rafmagn sem við framleiðum fer beint í rafgreiningu súráls fer allt vinnuafl heils byggðarlags við sjávarsíðuna í að standa í rafgreiningunni. Hver íbúi sem vettlingi getur valdið potar lúkunum í asbesthanska fyrir álverið, í stað þess að troða sér í gúmmívettlinga og vinna við fisk. Líkt og mörg byggðarlög við sjávarsíðuna voru áður eins-fyrirtækis-bæir og útvegsbarón plássins réð lífi og dauða vinnuaflsins, er nú verið að breyta þeim í álsamfélög, þar sem stjórnendur fjölþjóðlegs fyrirtækis með höfuðstöðvar í Pittsburgh ráða lífi og dauða fólksins. Saga Reyðarfjarðar er vissulega eitthvað frábrugðin sögu Eskifjarðar, sem er hið klassíska eins-fyrirtækis-byggðarlag, en samt má greina samhljóminn. Hins vegar er vissulega vöxtur og uppsveifla núna, menn fá eitthvað fyrir fasteignir og það er hægt að opna fatabúð á Reyðarfirði sem stendur undir sér. En rétt eins og gullgrafarabæir í Klondike og bílabæir miðvesturríkja Bandaríkjanna standa nú auðir og niðurníddir, er það líkleg framtíð Reyðarfjarðar sem álsamfélags. Hin neikvæðu ruðningsáhrif eru einmitt með þeim hætti að ryðja burt annarri atvinnustarfsemi þar sem frumkvöðull í áhættufjárfestingum og nýsköpun getur ekki boðið sömu laun og starfsöryggi og álrisinn. Öll starsemi sem byggist upp verður aðeins til hliðar við og á forsendum álverksmiðjunnar og þegar heimsmarkaðsverðið fellur, eða tæknin breytist og framleiðsla áls verður með öðrum hætti, deyr byggðin. Eflaust þykir mörgum þetta óttalegt svartagallsraus og benda á að ekki dó byggðin þegar kvótinn fór og frystihúsi og fiskimjölverksmiðju var lokað, hún dó ekki þökk sé álveri. Aðrir gætu hugsanlega sagt að eðlilegur hluti skapandi eyðileggingarferlis auðvaldskipulagsins sé einnig umbylting á búsetuskilyrðum. Með tækni og skipulagsbreytingum í sjávarútvegi og þeirri staðreynd að í dag eiga Íslendingar virðiskeðju fiskafurða frá köldum sjó í kalt borð stórverslana Evrópu, hafi orðið breytingar á búsetuskilyrðum. Byggðir sem spruttu upp á forsendum verslunar með hráefni við erlenda kaupmenn verði einfaldlega að breytast eða farast. Þeir hæfustu komist af og þeir sem voru nógu snjallir til að komast að álkötlunum lifi. Aðrir fari. Þegar slokknar undir kötlunum finna hinir hæfustu eflaust eitthvað nýtt til að viðhalda sinni heimabyggð. Það sem mér þykir hins vegar verst er að hingað til hafa hinir hæfustu verið hæfastir í kvabbi upp á ráðamenn og í því að láta kveinstafi sína heyrast hæst. Ódýrasta leiðin er valin, skjótar lausnir á aðsteðjandi vanda byggðanna. Það er ekki verið að virkja þá þekkingu sem býr á staðnum og í fólkinu þar, heldur ber útvegsbaróni í álklæðum að líkna fjöldanum. Atvinnufulltrúi Húsavíkur segir: Við erum búnir að reyna allt og enginn vill hjálpa okkur. Á Reyðarfirði segja menn: Komið þá með hugmyndir um hvað það gæti verið annað. Án þess að óttast útskúfun úr álumræðunni sem kverúlant og leiðindapúki, ætla ég að taka þann kostinn að leggja eitthvað annað til. Ísland hefur alla tíð byggt allt sitt á fiski og matvöru. Fyrir það að vera eyja lengst norður í hafi sem er fámenn og strjálbýl höfum við ímynd hreinleika og hins ósnortna. Firðir á Austfjörðum eru fallegir, einangraðir staðir, sem af drýpur ímynd sveitasælu og hamingju sem þorra íbúa stórborgarbyggða austurstrandar Bandaríkjanna og Vestur-Evrópu dreymir um. Heilsuvakning og umhverfisvakning hefur búið til markað með lífræna matvöru, vistvæna framleiðslu og samviskusemi í umgengni um náttúruna. Með því að taka fiskinn og landbúnaðarafurðirnar og nýta það landrými sem við höfum til að hefja lífrænan búskap, þar sem gæðaframleiðsla er metin nærri tvöfalt á við verksmiðjuframleitt kjöt og selja framleiðsluna sílspikuðum Vesturlandabúum sem dreymir um sveitarómantík og einfaldari tíma, vörur „úr faðmi móður náttúru“, værum við að byggja varanlegan iðnað á forsendum þess sem byggðirnar búa að. Þannig myndum við gera það sem við erum góð í, þ.e. matvinnsla með fisk og kjöt. Það eina sem þarf að gera er að breyta hugarfari í matvælaiðnaði og virðisauki af matvælaframleiðslu gæti margfaldast. Með þessum hætti værum við að byggja á því sem fyrir er, taka tiltölulega ung byggðarlög sem byggðu á sjávarútvegi og færa þau til nútíma með tilliti til breyttra krafna til matvæla á Vesturlöndum. Þannig mundu Húsvíkingar til að mynda byggja á þeim frumkvöðlaanda sem gat af sér fyrstu kaupfélögin og síðar samvinnuhreyfinguna í öðru viðskiptaumhverfi en því sem er í dag. Þeir mundu byggja á þeirri hefð sem er fyrir vinnslu landbúnaðarafurða í Þingeyjarsýslum og á Norðurlandi og gera úr „kaupfélög“ sem svara kröfum neysluhátta í Evrópu sem eru að breytast. Eins undarlega og það kann að hljóma segi ég: Göngum í lið með Jamie Oliver og veitum honum besta hráefnið (og ímynd besta hráefnisins) til að frelsa Breta undan offitu. Göngum í lið með Latabæ og frelsum Ameríku næst! Með þessum hætti tel ég okkur geta lagt mun fjölbreyttari grunn að atvinnulífi um byggðir landsins. Atvinnulíf á þeirra eigin forsendum, sem hefur getu til að breytast í takt við kröfur markaða í nágrannalöndum, sem vel menntað fólk stendur í að greina á hverjum tíma. Atvinnulíf og samfélög sem steypt eru í eitt mót úreldast með mótinu. Þar sem álið er ryðfrítt og langlíft er hætta á að við úreldingu standi aðeins eftir samfélagsmót stóriðjunnar, autt og tómt.
ehh
|
