Réttlæti, hagkvæmni og óréttlát hagkvæmni 2.4.2006 Það eru viss sannindi fólgin í þeirri gömlu klisju að kapítalisminn hafi sigrað. Ekki vegna þess að óheftur kapítalismi hafi sýnt yfirburði sína og ekkert annað samfélagsform sé lengur mögulegt. Sigur kapítalismans felst í því að meginþorra fólks hefur verið talin trú um að hægt sé að vinna endanlegan sigur á pólitískum vígvelli – að með kapítalismanum sé komið að „endalokum sögunnar."Viðtekna skoðunin virðist vera sú að það óréttlæti sem fólk kemur auga á sé óhjákvæmilegt og þjóni jafnvel einhverjum æðri tilgangi sem ekki sé á allra færi að skilja. Reynt hefur verið að berja það inn í fólk að finnist því kerfið vera óréttlátt þá sé það ekki vegna þess að eitthvað sé að hugmyndafræðinni, heldur vegna þess eigin skilningsleysis. Stjórnmál og efnahagsmál séu fyrir stjórnmálamenn og hagfræðinga – en ekki venjulegt fólk. Verkalýðshreyfingar hafa veitt langöflugasta aðhaldið gegn þessari tilhneigingu stjórnmálamanna til að hefja sig yfir skoðanir almennings. Verkalýðsfélög leyfa sér nefnilega oft að gera greinarmun á því sem er hagkvæmt og því sem er rétt. Það er afar hættulegur greinarmunur fyrir málsvara óhefts kapítalisma því það opnar fyrir möguleikann á að kapítalisminn geti verið óréttlátur. Í Frakklandi leiða verkalýðsfélög til dæmis mótmæli gegn frumvarpi sem miðar að því að skerða atvinnuréttindi ungs fólks. Íhaldsstjórnin bendir á að frumvarpið miði að því að auka hagkvæmni í atvinnulífinu og skilur ekki af hverju þúsundir eru að mótmæla á götum úti. En verkalýðsfélögin, og fólkið almennt, vita að hagkvæmni er lítils virði ef í henni felst óréttlæti og mismunun. Hið hagkvæma er ekki ipso facto réttlætanlegt. Það að mismuna ungu fólki, með því að gera atvinnurekendum kleift að reka það úr starfi án fullnægjandi skýringa í eitt eða tvö ár frá ráðningu, er einfaldlega rangt. Jafnvel hagkvæmnin getur ekki réttlætt óréttlæti. En víðast hvar eru verkalýðsfélög ekki jafn öflug og í Frakklandi. Í Bandaríkjunum hefur þeim meira eða minna verið útrýmt og í Bretlandi var Thatcher langt komin á sömu braut. Helstu rökin gegn öflugum verkalýðsfélögum eru iðulega að þau séu óhagkvæm – en þá gleymist að engin réttindi eru hagkvæm. Kosningarétturinn er sennilega sá óhagkvæmasti af þeim öllum, enda kemur enginn út úr kjörklefanum einni krónu ríkari. Íslendingar virðast því miður vera að færa sig í flokk með Bandaríkjunum og Bretlandi hvað verkalýðsbaráttu varðar. Það þykir nú fátt nútímalegra en að starfsmönnum fyrirtækja sé meinað að ræða um laun sín og hótað brottrekstri ef upp um slíkt kemst. Á sama tíma fá forstjórar og stjórnarformenn tugi og jafnvel hundruð milljóna króna fyrir það eitt að standa sig ekki nógu vel í starfi og verða reknir. Hagkvæmt? Sennilega ekki. Réttlátt? Alls ekki.
fd
|
