Velgengni er að vera ekki skrúfa! 4.4.2006 „Velgengni er að eiga jeppa!" „Velgengni er hraði!" „Láttu þér aldrei leiðast!"Auglýsingaslagorð af þessu tagi tröllríða hugum okkar nú á dögum. Allir mögulegir fjölmiðlar birta þessi orð. Þau síast smátt og smátt inn í okkur þangað til við förum að trúa því statt og stöðugt að við séum ekki verðug tilverunnar nema að neyta allra þessara hluta, verðum að vinna af okkur allt vit og fara á ljóshraða í gegnum lífið til þess að verða hamingjusöm. Hraði, hraði, velgengni, velgengni, skemmtu þér, skemmtu þér, eigðu, eigðu, kauptu, kauptu. Afhverju nota auglýsingarnar öll þessi orð? Hvað eru annars auglýsingar? Eru þær ekki einfaldlega tæki og tól markaðarins til þess að koma vörum fyrirtækjanna á framfæri? Jú, vissulega. En kapítalisminn kúgar. Auglýsingar eru einn af veldissprotum hans. Í staðinn fyrir að við getum litið á þær gagnrýnum augum, eru þær orðnar að heimilisvinum, og úti fyrir sjálfsagður hluti af deginum. Við verðum síðan ónæm fyrir því hver raunverulegur tilgangur auglýsinganna er. Strangt til tekið eru þær ein af grunnstoðum þess að nútíma kapítalismi lifir svo góðu lífi. Skyggjumst aðeins undir yfirborð hans. Formgerð kapítalismans byggist á því að skilja gjörsamlega að vinnu og frítíma. Þessum tveimur þáttum er stillt upp hvorum gegn öðrum - tveir andstæðir pólar hversdagsins. Vinnan er stimpluð óbeint sem „leiðinleg" og frítíminn er „leiðinlegur" ef maður hefur ekkert að gera. Þess vegna verðum við að hafa afþreyingu. Hana verðum við að kaupa. Sem sagt, við verðum að vinna í leiðinlegu vinnunni til þess að safna peningum, til þess að við getum svo borgað fyrir afþreyingu svo að okkur leiðist ekki, svo við verðum hamingjusöm. Fyrirtækin verða að geta selt hlutina sem þau hafa upp á að bjóða, einstaklingarnir verða að kaupa þessa hluti, láta frá sér peningana, því annars stöðvast hjól markaðarins (veltan) og allt fer í rugl. Við erum ekki samfélagsþegnar í kapítalísku þjóðfélagi. Við erum neytendur. Það er hægt að grafa enn dýpra. Allt menntakerfið í samtímanum er nefnilega innan formgerðar kapítalismans. Menntun okkar frá grunnskóla er stöðluð. Allan tímann er tönnlast á því að við verðum að mennta okkur vel til þess að geta fengið góða vinnu. Vinnan gerir okkur svo kleift að kaupa það sem kapítalisminn segir að við verðum að eiga: jeppa, farsíma, nýjustu fötin, tölvuleiki, flottustu húsgögin o.s.frv. Við verðum að gera betur en náunginn við hliðina, verðum að eiga flottari og dýrari hluti til þess að verða sátt við okkur sjálf; til þess að aðrir viðurkenni okkur sem góðan og gildan samfélagsþegn (en í raun erum við fangar neyslunnar). Lögmál framboðs og eftirspurnar gilda ekki baun hérna, þessi tvö hugtök eru algjörlega ógild hvað einstaklinginn varðar. Þau eru einungis notuð af markaðnum til þess að framfleyta sjálfum sér. Hvar er hið frjálshyggjulega frelsi, þegar fyrirtækin troða upp á okkur slagorðum og auglýsingum um hvernig við eigum að haga lífi okkar? Kjarninn er sá, að fyrirtækin boða meiri frelsisskerðingu en ríkið myndi nokkurn tímann gera. Sá sem þetta ritar þekkir dæmi um að sjö ára barn hafi komið heim með tösku og handklæði úr skólanum. Á þessum hlutum voru merki ónefnds banka og slagorð hans. Starfsmenn bankans höfðu þá komið í heimsókn í skólann og frætt krakkana um starfsemina, hvernig lán virkuðu og þar fram eftir götunum. Fyrirtækin fara neðar og neðar í þessum efnum. Þau líta ekki á okkur sem einstaklinga, heldur viðföng og markhópa. Ef þú, lesandi góður, hugsar út í þessa hluti á meðan þú horfir á sjónvarpið eða ekur um götur einhvers bæjarins, taktu þá eftir því hvað auglýsingarnar segja þér. Þær segja þér hvernig þú átt að lifa lífi þínu, og þær segja þér ennfremur að þú sért ekki nógu gildur í þjóðfélaginu nema þú gerir þetta og hitt og eigir þetta og hitt. Kúgandi? Ójá. Skrítin þessi formgerð kapítalismans. Það er óþægileg tilfinning að uppgötva að maður sé lítil skrúfa í einhverri stórri vél sem kallast markaður. Framleiddur og slípaður til, skrúfaður svo einhvers staðar í burðarstólpa vélarinnar og engin leið er að komast burt - því maður er þegar orðinn svo mikilvægur hluti af henni, samt svo smár. Er einhver leið út? Já, alveg örugglega. Það eru til öðruvísi þjóðfélagsgerðir, en þær eru allt annars eðlis. Þegar talað er um formgerð, er hér átt við undirliggjandi mekanisma, eða hvers konar viðhorf sem sýnd eru gagnvart einstaklingunum og þeirra daglega lífi. Í því sem við getum kallað sósíalisma (getum kallað það eitthvað annað, eins og „hinn-rétta-isma") eru ekki gerð eins skýr skil á milli vinnu og frítíma, en það þýðir ekki að maður eigi að vinna allan daginn. Það þýðir frekar að viðhorfin gagnvart vinnunni eru ekki þau sömu og í kapítalismanum. Einstaklingarnir vinna ekki endilega fyrir sig eina, til þess að fá fullt af peningum; til þess að geta keypt fullt af hlutum; til þess að geta stáðað sig af þeim; til þess að láta sér ekki „leiðast". Þjóðfélagsvitundin væri allt önnur. Áherslan væri á að vera hamingjusamur í vinnu sinni og frítíma um leið, og láta engan stjórna hvernig þessu tvennu er háttað. Hamingjan felst meðal annars í því að vera skapandi í vinnunni og vera ánægður með að hafa unnið gott starf, þjóðfélaginu til heilla - en ekki peningaeyðslu í gerviþarfir, eyðslu fjármuna sem tók óratíma að vinna fyrir. Þessi viðhorf, eða þjóðfélagsvitund, geta aldrei náð fram að ganga í kapítalískri formgerð og umhverfi. Ástæðan er sú að við værum ekki slípuð til sem skrúfur til þess að þjóna einhverri vél, heldur myndum við stjórna vélinni og skrúfurnar væru vinnan og afkoma hennar. Kapítalísk formgerð og sósíalískir stjórnarhættir eiga enga samleið og geta einfaldlega ekki virkað sem heild. Það verður að rífa upp tréð með rótum. Góð leið til þess að er að beita gagnrýni á hinar ýmsu klær kapítalismans. Þannig er hægt að vinna að hinni undirliggjandi formgerð og skapa nýjan og betri jarðveg fyrir nýtt tré. Við þurfum bara að hafa augun opin.
ehp
|
