Valkrepptir þrælar einföldunar: svartsýniskennt svartagallsraus 7.4.2006 Við mannfólkið höfum alls konar einkenni sem segja má að séu okkur eðlislæg og sem greina okkur frá öðrum tegundum. Við höfum ótrúlega aðlögunarhæfni og hæfileika til að læra og tileinka okkur nýja hluti. Við notum tungumál. Við höfum gríðarlega flokkunaráráttu. Sjálfsagt er hún oftast gagnleg, til dæmis finnst mér þægilegt að geta gert greinarmun á sokkum, skrúfjárnum og brauðsneiðum og mismunandi hlutverkum þeirra. En getur ekki verið að þessi árátta gangi stundum of langt?Aftur og aftur föllum við í þá gryfju að flokka bæði fólk og málefni og beita við það alls konar einföldunum. Einföldunin getur jú verið gagnleg þegar ég klæði mig í sokkana frekar en að bíta í þá þrátt fyrir að þeir séu eins og brauð á litinn. Flokkunar- og einföldunarárátta getur hins vegar verið til trafala þegar við ætlum að átta okkur á skoðunum og hugmyndum fólks, að minnsta kosti ef við viljum vera sanngjörn. Skyld tilhneiging er sú árátta að vilja skipta öllu í tvennt, það sem er svona og það sem er hinsegin. Æ ofan í æ koma upp umræður um flókna hluti þar sem allt er einfaldað um of og öllum skipað í tvær andstæðar fylkingar. Með og á móti. Við keppumst við að búa okkur til valkreppu. Kannski stafar okkur ógn af því að hafa of marga og fjölbreytta valkosti eða kannski finnst okkur of flókið að þurfa að fara að velta fyrir okkur öllum gráu tónunum þegar við getum haldið okkur við svart og hvítt. Og stundum vex okkur sjálfsagt í augum að færa í orð skoðun sem er flókin og teljum okkur jafnvel hafa einhverja skyldu til að orða skoðanir okkar á mun einfaldari hátt en dugar til að lýsa þeim eins og þær eru. Líklega fylgir því líka einhver öryggistilfinning að velja sér skýrt afmarkaða og einfalda skoðun, halda í hana dauðahaldi hvað sem á dynur og ímynda sér að því fylgi góður félagsskapur. Nýlegt dæmi um svona valkreppufölsun eru umræður hér á landi um Múhameðsmyndamálið svokallaða. Að miklu leyti (til að gæta sannmælis er þó rétt að taka fram að á þessu voru undantekningar) einkenndust þær af tveimur sjónarmiðum. Annars vegar var sagt að þetta snerist allt í raun og veru um málfrelsi og svo var rætt um mikilvægi þess að standa vörð um það. Hins vegar var sagt að allt snerist þetta í raun og veru um skiljanlega reiði múslima vegna ofbeldis og yfirgangs vestrænna velda í þeirra garð. Svo flugu ásakanirnar um rasisma og trúarbragðafordóma, um að vilja skerða málfrelsi og enn og aftur urðum við að “okkur” og “hinum”. En auðvitað snerist þetta stóra og mikla mál ekki bara um eitthvað eitt og líklega voru ekki svo margir sem héldu það í rauninni. Getur það verið að margir trúi því í alvörunni, svona þegar þeir hugsa sig um, að ekki sé hægt að gagnrýna skrif eða myndbirtingar án þess að vera á móti málfrelsi? Eða ætli þeir séu í raun margir sem telja að ekki sé mögulegt að gagnrýna eitthvað sem einhverjir múslimar gera í nafni trúar sinnar án þess að vera með múslimafordóma? Og á ekki allt hugsandi fólk að geta verið sammála um að hvort tveggja sé mikilvægt, tjáningarfrelsið og nærgætnin, að stundum togist þetta á og að gagnlegt geti verið að ræða þá togstreitu án þess að búa til eitthvert stríð? Hvers vegna hélt þessi umræða þá sífellt áfram að detta ofan í einföldunarpyttinn án þess að neinn fengi rönd við reist? Hvað getum við gert til að bæta umræðuna? Andrúmsloftið sem okkur er boðið upp á og sem við höfum tekið þátt í að skapa er ekki vænlegt. Við eigum öll að hafa skoðun, annað er túlkað sem skeytingarleysi, afstöðuleysi eða bara hrein og klár heimska. Þessari skoðun eigum við að geta lýst með tíu orðum eða minna þegar hljóðnemi er rekinn upp í okkur á förnum vegi. Þegar fjölmiðlafólkið spyr: “Hvað finnst þér um stóra kartöflumálið?” er víst ekki í boði að svara: “Mér finnst ýmislegt um það, get ég fengið að tala í tíu mínútur eða svo og ætlar þá einhver að hlusta?” Allt þarf að gerast svo hratt og magnið af upplýsingunum sem við reynum að tileinka okkur — helst á meðan við skóflum í okkur hádegismatnum, ráðum sudokuþraut, tölum í símann og hömumst á þrekhjólinu — er umtalsvert. Hver má vera að því að setja sig inn í einhverjar flóknar hugleiðingar, hvað þá að mynda sér skoðun á slíkum grunni? Við þurfum slagorð og frasa sem hægt er að skanna með hraði. Við viljum stutta og snarpa kynningu á kostum A og B og svo getum við valið milli þeirra. “Hvort viltu að ég beri þig eða dragi?” sagði tröllkarlinn. Einfaldir og skýrir kostir. “Þú ert með okkur eða á móti okkur.” “Hvort viltu taka afstöðu með Baugsveldinu eða bláu hendinni?” “Hvort viltu taka afstöðu með vestrænum rasistum eða harðlínumúslimaklerkum?” “Hvort vildirðu frekar drekka fullan bolla af blóði eða fullan bolla af hlandi?” Eftir að við kjósum milli kostanna tveggja lýsum við skoðun okkar fjálglega í nokkra daga. Svo fer okkur að leiðast og við snúum okkur að næsta dægurmáli. Gamla málið er grafið og gleymt þótt ekkert hafi í raun og veru breyst. Aftur og aftur, hring eftir hring. Erum við dæmd til að glíma við valkreppudrauginn að eilífu og skiptast á að vera andsetin af honum?
emb
|
