Ungverjaland rúmum fimmtíu árum frá uppreisninni 10.4.2007 Rúmum fimmtíu árum eftir uppreisnina í Ungverjalandi er þinghúsið í Búdapest ennþá varið af vopnuðum vörðum. Haldnir eru mótmælafundir á götu sem kennd er við hina örlagaríku októberdaga árið 1956, í námunda við ábúðarmikla styttu af Imre Nagy, hinum skilgreinda leiðtoga uppreisninarinnar. Þar eru fleiri lögreglumenn en mótmælendur.Ungverjar eru reiðir og bitrir í garð stjórnvalda, en þó er núverandi ríkisstjórn sú eina sem hefur verið endurkjörin frá því árið 1989; þeir hafa annars skipt um stjórn í hverjum einustu kosningum. Fyrir nokkrum árum var Janós Kádar, sá sem sveik uppreisnina og tók völdin í landinu með aðstoð sovésks herliðs, kosinn einn af merkustu Ungverjum sögunnar, fékk fleiri atkvæði en sjálfur Imre Nagy. Sagnfræðingar sem hafa rannsakað uppreisnina í Ungverjalandi seinustu árin hafa grafið undan flestum goðsögnum um hana. Charles Gati bendir á að þorri Ungverja hafi engan þátt tekið í uppreisninni (þó að flestir hafi þeir stutt hana í huganum) og að hún hafi einkum verið rekin áfram af þjóðerniskennd, fremur en andúð á sósíalisma. Hann telur einnig að markmið uppreisnarinnar hefðu líklega getað heppnast ef uppreisnarmenn hefðu ekki orðið of ákafir. Sovétleiðtogar voru í miðri afstalínun og uppjöri við fortíðinna og voru fyrst á því að leyfa Ungverjum að verða óháðari og jafnvel að leyfa fleiri flokkum að starfa þar. En Imre Nagy var þrátt fyrir allt hugrekki sitt enginn stjórnvitringur og náði aldrei stjórn á ástandinu. Eins og aðrir Ungverjar sem eru afkomendur flóttamanna (en af 15 milljónum Ungverja í heiminum býr þriðjungur utan Ungverjalands) er Gati bitur í garð Bandaríkjamanna sem hvöttu uppreisnarmenn mjög til dáða en ætluðu aldrei að veita þeim neinn stuðning. Uppreisnin var óvænt en þó ekki. Hluti af vanda ungverskra kommúnista var að þeir höfðu aldrei náð sama fjöldafylgi og kommúnistar víðast hvar annarstaðar í Austur-Evrópu. Helstu leiðtogar þeirra voru gyðingar og þjóðernissinnar í landinu litu þá hornauga. Það átti m.a. við um stalínistann Rákosi sem stjórnaði Ungverjalandi með harðri hendi fyrstu árin eftir að kommúnistar tóku þar öll völd (það gerðist ekki fyrr en árið 1948). Imre Nagy naut hins vegar trausts bænda og gekk í takt við ný stjórnvöld í Moskvu eftir dauða Stalíns. Sama gilti raunar um Janós Kádár. En þessir menn komust ekki til valda í ungverska kommúnistaflokknum eftir lát Stalíns árið 1953. Hann var enn í höndum stalínista, allt fram að uppreisninni árið 1956. Hugsanlega hafði það sín áhrif. Uppreisnin náði hins vegar því markmiði að stjórnvöld gerbreyttu um stefnu eftir árið 1956 þó að það gerðist með þeim hætti að eftir urðu varanleg sár. Það gleymist stundum að í Póllandi reis upp svipuð fjöldahreyfing árið 1956 sem leiddi breytinga á stjórnarfari, en ekki til blóðsúthellinga. Það var vegna þess að öfugt við Nagy náði leiðtogi breytingaaflanna tökum á kommúnistaflokknum. Hann hét Wladyslaw Gomulka. Honum tókst líka að vinna katólsku kirkjuna til þegjandi samkomulags við sig en ungversku prelátarnir vildu aldrei neitt samstarf við neina kommúnista. Fyrst í stað vonuðust yfirvöld í Moskvu til þess að Nagy yrði annar Gomulka. Þau höfðu sent tvo þungavigtarmenn til Búdapest. Annar var Anastas Mikojan og réð hann ferðinni, en þrátt fyrir langa vegferð með Stalín var hann tiltölulega frjálslyndur. Og í þessu tilviki sannfærði hann hinn erindrekann, Mikhail Súslov, sem ævinlega stóð vörð um stöðugleikann, um að það væri ómaksins virði. Þeir sannfærðu yfirvöld í Moskvu, og raunar bæði Tító og Maó líka, um að leyfa Ungverjum að öðlast eins konar sjálfstæði. En milli 30. og 31. október skiptu Moskvumenn um skoðun, líklega vegna þess að uppreisnarmenn réðust þá á höfuðstöðvar kommúnista í Búdapest. drápu leiðtoga höfuðborgarflokksins (sem var þó eindreginn stuðningsmaður Nagy) og 23 lögreglumenn. Rússar héldu í raun skynsamlega á málum, miðað við eigin hagsmuni. Þeir ákváðu að snúa baki við Nagy en tæla til fylgis við sig þann umbótasinna sem líklegastur var til að hafa mestan stuðning ,en það var János Kádar. Kádar hefur lengi verið fordæmdur fyrir þátt sinn í þessum atburðum en nýlega hefur sagnfræðingurinn Eric Hobsbawm látið svo um mælt að hann hafi varla átt annarra kosta völ. Ekkert benti til að Nagy hefði neina stjórn á uppreisninni og Kádar fékk eftir þetta stuðning Sovétmanna við að láta Ungverjaland fara sína eigin leið. Eftir blóðuga og harkalega bælingu uppreisnarinnar á árunum 1956-1960 breyttist Ungverjaland hægt og rólega í best stæða og rólegasta ríkið í Austur-Evrópu, undir forystu Kádars og „gúllas-sósíalisma“ hans. Það er hluti af vanda eftirmanna Kádars að lífskjör margra hafai enn ekki náð því stigi sem gerðist á seinni árum Kádars. Um leið tryggði Kádar sín eigin eftirmæli sem eru mun betri en annarra leiðtoga austurblokkarinnar. En vofa Nagys hélt þó áfram að voka yfir honum. Fórnarlömb hreinsananna sem voru gerðar í kjölfar þess að uppreisnin var bæld niður eru nú þjóðhetjur í Ungverjalandi. Sjá má myndir af þeim í húsi leyniþjónustunnar sem nú er orðið svokallað ógnarsafn. Mikojan skipti aldrei um skoðun og jafnvel eftir að uppreisnin var bæld niður taldi hann að Sovétmenn hefðu þarna gert mistök. Annars vegar taldi hann innrásina í landið grafa undan sovétkommúnismanum og það var líklega rétt hjá honum. Hins vegar taldi hann að kalda stríðið myndi þá enn kólna en það reyndist rangt. Þvert á móti leiddi innrásin til rólegri samskipta stórveldanna. Repúblíkanastjórnin í Washington horfðist í augu við að hún hvorki gæti né vildi „frelsa“ Austur-Evrópu og fór að hugsa raunsæislega. En Sovétmenn voru aftur á móti komnir í þá stöðu að þurfa aftur og aftur að beita hervaldi í hvert sinn sem órói kom upp í kommúnistaríkjunum. Þegar Gorbasjeff tilkynnti að það yrði ekki gert lengur var hrun kommúnismans í Austur-Evrópu skammt undan. Imre Nagy er nú þjóðhetja í Ungverjalandi og það gleymist stundum að hann var agent hinnar alræmdu leyniþjónustu Stalíns (NKVD) á fjórða áratugnum en hún bar ábyrgð á lífláti margra ungverskra kommúnista á því tímabili. Ein af ástæðum þess að hann komst aldrei til forystu í ungverska kommúnistaflokknum var að verndari hans var hinn illræmdi Bería sem Krúsjeff lét myrða eftir lát Stalíns. Kádar er þrátt fyrir allt einnig mikils metinn í Ungverjalandi (en hann lést árið 1989) en öfugt við fortíð Nagys hafa Ungverjar ekki gleymt þætti hans í að bæla niður uppreinsina eða hinu, að hann tók þátt í að steypa og myrða Laszló Rajk sem keppti við Rákosi um völdin í landinu í kringum 1948. Og seinna var það Kádar sem réð því að Nagy var tekinn af lífi. Núna rúmum fimmtíu árum síðar er Nagy óumdeild þjóðhetja og Kádár er fremur virtur en hataður. Bág lífskjör fólksins, spilling í stjórnkerfinu og vonbrigði með stöðu Ungverjalands í heiminum eru mönnum samt ofar í huga en þessir löngu liðnu atburðir sem þó er víða minnst. Í Búdapest eru umrenningar og heimilislaust fólk á hverju götuhorni. En venjulegt fólk býr líka við kröpp kjör og kaupmáttur þess er annar en almennings á Vesturlöndum. Ungverjar binda vonir við Evrópusambandið en þó eru þeir svartsýnir. Árið 1990 var Ungverjaland best stæða landið í austurblokkinni en nú hafa ýmis nágrannaríki komist fram úr Ungverjum. Erfitt er að finna ungverskan stjórnmálamann sem almenningur hefur trú á og því miður bendir flest til þess að næst sé komið að þjóðernissinnum að taka við völdum.
áj
|
