|
Leysir „sænska leiðin“ vandann? 11.3.2003 Í gær var samþykkt á alþingi refsingafrumvarp dómsmálaráðherra. Þar var refsirammi hækkaður fyrir kynferðisafbrot, að sjálfsögðu að kröfu almennings. Umræða um kynferðisafbrot er yfirleitt fremur móðursýkisleg og allir sammála um að fordæma brotamennina og heimta harðari refsingar. Í sumum löndum, t.d. Bretlandi, hafa fylgt skipulegar ofsóknir og múgæsing. Allt þjónar þetta þeim tilgangi að framandgera þessa menn sem mest, lýsa þeim sem skrímslum en ekki mönnum og neita að horfast í augu við nálægð þessara afbrota við hvert og eitt okkar. Nú er ekki ætlunin að bera blak af þessum mönnum. Glæpir þeirra eru að sönnu hroðalegir. En það er auðveldara að fordæma og refsa en að finna árangursríka leið til að fækka slíkum glæpum. Þeir eiga sér nefnilega rót eins og aðrir glæpir. Kannski gæti meðferð hjálpað. Að minnsta kosti er hún vænlegri til árangurs en hin vinsæla refsigleði stjórnmálamannanna.Refsingar leysa aldrei neinn vanda. Aldrei. Þær eru stundum ill nauðsyn en því færri og því vægari refsingar sem samfélög geta notast við, þeim mun betra. Það hefur ekki sýnt sig að harðari refsingar leysi neinn vanda. Það sannast best í Bandaríkjunum þar sem margar aftökur og há glæpatíðni haldast hönd í hönd. Þrátt fyrir allt hjal um frelsið í Bandaríkjunum er samfélagið þar að mörgu leyti harðneskjulegt, laust við umburðarlyndi og einkennist af refsigleði. Þar að auki eru ýmis ríki Bandaríkjanna fræg fyrir ítarlega löggjöf um kynlíf þar sem þau sjónarmið eru efst á baugi að hinu opinbera beri að hlutast til um einkalíf fólks. Víðast í Bandaríkjunum er fólk þannig fangelsað fyrir að eiga mök við 16-18 ára unglinga, hvort sem þeir eru samþykkir eða ekki. Þannig er ástandið í svokölluðu ríki frelsisins. Ég er ekki viss um að ég kæri mig um að þannig verði það hér. Það hefði því aldrei hvarflað að mér að styðja hækkun refsirammans á þessum afbrotum. Það kann að vera vinsælt en það er algjörlega andstætt þeirri sannfæringu minni að fangelsi og refsingar séu engin allsherjar lausn við öllum vanda, hvað þá skipulegar aftökur á vegum ríkisins. Venjulega eru það hægrisinnaðir stjórnmálamenn sem tala mest fyrir hörðum refsingum og því að skilgreina athæfi sem glæpi. Einstaka vinstrimenn hafa þó reynt að keppa við hægrimenn í refsigleðinni, þar á meðal Tony Blair sem sló sér upp því á að heimta að drengjum sem höfðu framið hrottalegt morð væri refsað sem fullorðnum. Margir vinstrimenn hafa ekki viljað taka þátt í þessum darraðardansi en stundum eru þeir líka of trúaðir á lagasetningu sem lausn á samfélagsvanda. Ég hef alltaf talið þá menn kverúlanta sem aldrei geta sæst við neinn stjórnmálaflokk og þó að þeir fylgi flokki í öllum málum nema einu, þá sé þetta eina mál frágangssök, jafnvel þó að þeir telji önnur mál mikilvægara en það. Hins vegar er til stjórnmálaflokkur sem ég er nánast alltaf sammála og get því stutt af glöðu geði, hvernig sem viðrar hjá honum. Það hefur þó komið fyrir að ég sé ekki sammála þingmönnum Vinstrigrænna og það á við um þá tillögu Kolbrúnar Halldórsdóttur að gera kaup á vændi refsivert. Af hverju er ég ekki sammála þeirri tillögu? Ja, það er ekki vegna þess að ég sé karlrembusvín þó að það sé alltaf auðvelt að afgreiða fólk þannig. Það er ekki heldur þannig að ég skilji ekki þau góðu sjónarmið sem liggja á bak við tillögu af þessu tagi eða sænsk lög um þetta efni. Þetta er leið til að snúa við ábyrgðinni, viðurkenna að sá sem selur líkama sinn er fórnarlamb — kannski í grunninn jafnréttismál. Ég er ekki heldur á þeirri skoðun að það séu „sjálfsögð mannréttindi“ kvenna að selja líkama sinn eða að vændiskonur séu sjálfstæðar konur í eigin atvinnurekstri, stoltar af iðju sinni. Það er þvert á móti bjargföst sannfæring mín að vændi sé bæði sprottið af eymd og leiði af sér eymd. Á hinn bóginn get ég ekki tekið undir það að í vændi sé kaupandinn „gerandinn“ en sá eða sú sem selur sig „þolandinn“. Þannig töluðu margir í Svíþjóð þegar lögin voru samþykkt þar en það er hættuleg einföldun. Kaupendur vændis eru margir hverjir þolendur líka. Þar eru iðulega á ferð aumar mannverur sem eiga jafnvel engan annan kost á kynlífi. Þessi viðskipti þeirra færa þeim svo sannarlega enga hamingju. Raunar er áhugavert að aðeins einn karlmaður á þingi, formaður Vinstrigrænna, mælti með tillögunni en enginn á móti. Það er eins og flestum körlum á þingi finnist þetta vera „kvennamál“ eða jafnvel smámál. Þeir sem voru andvígir þora kannski ekki að rökstyðja sannfæringu sína af ótta við að vera stimplaðir fjandsamlegir konum. En ég er að hugsa um að taka þá áhættu. Það sem mér finnst að þessari „sænsku leið“ og tillögu Kolbrúnar á alþingi er sú hugsun að það leysi einhvern skapaðan hlut að gera kaup á vændi refsiverð. Mér finnst alltof lítið tillit tekið þar til þess grundvallarsjónarmiðs að því færri gjörðir manna sem eru bannaðar í einu samfélagi, þeim mun betra. Bönn eru nauðsynleg, um það deilir enginn. En þau eru það ekki öll og best er að öll ónauðsynleg bönn hverfi sem fyrst. Öfugt við nýju refsirammalögin snýst breytingartillaga Kolbrúnar Halldórsdóttur ekki um harðari refsingar heldur um að gera tiltekinn verknað ólöglegan. En hún á það sameiginlegt með samþykktu lögunum að dómskerfinu er falið að bregðast við félagslegum vanda. Ég held hins vegar að löggjöf sé ekki lausnin í þessu tilviki. Ég hefði því ekki heldur stutt breytingartillögu vinstrigrænna um að gera kaup á vændi refsivert. Vegna þess að þá hefði ég þurft að svara eftirfarandi spurningu játandi: Finnst þér sá sem fer til vændiskonu vera glæpamaður? Nei, mér finnst það nefnilega ekki. Hann notfærir sér vissulega eymd annarra og heldur þar með við kerfi sem byggir á kúgun, misrétti og neyð. Alveg eins og sá sem kaupir vörur sem eru framleiddar í Hong Kong og víðar af fólki á sultarlaunum. Eða sá sem þiggur styrki frá NATO, bandalagi sem snýst um að vígvæðingu heimsins í þágu hinna ríku. En enginn af þessum þremur er glæpamaður í mínum huga. Ég er ekki sammála hinni einföldu aðgreiningu í „gerendur“ og „þolendur“ sem „sænska leiðin“ var á sínum tíma rökstudd með. Ég er ekki heldur sammála því að það sé jákvætt að fjölga ólöglegum hlutum í samfélaginu. Þvert á móti tel ég mjög mikilvægt að sýna fram á brýna þörf á slíku og það verður að meta það til einhvers að refsað sé fyrir sem fæst í okkar samfélagi. Stundum er löggjöf leið til að leysa vanda en ekki í þessu máli. Því að hún býr til glæpamenn úr mönnum sem eru það ekki, þó að athæfi þeirra sé kannski ekki gott. Að sönnu er það framfaraskref að ekki sé litið á vændiskonur sem sökudólga en að kúnnar þeirra séu stikkfríir. Ég get hins vegar ekki séð að það sé nauðsyn að refsa fyrir annað en að reyna að hafa vændi sem gróðafyrirtæki og skipuleggja það fyrir aðra. Vændi er nefnilega sprottið af eymd í samfélaginu. Það hefur haldist í hendur við misrétti og ójöfnuð. Það mun fyrst hverfa þegar misrétti og ójöfnuður eru ekki til. Þannig er enginn vafi á að bætt staða kvenna í samfélaginu hefur haft það í för með sér að dregið hefur úr vændi. Áður var ekkert sem kom í veg fyrir að heimilisfaðir stundaði hóruhús og smitaði svo konuna af sýfilis og þótti ekkert athugavert. Núna líða konur mönnum sínum ekki slíkt því að þær eru jafnar þeim í hjónabandinu en ekki kúgaðar. Þar sem engin kúgun er, þar verður ekkert vændi. Þess vegna er leiðin til að draga úr vændi að styðja Vinstrihreyfinguna — Grænt framboð og kjósa yfir Ísland velferðarstjórn sem dregur úr misrétti og ójöfnuði og bætir samfélagið á ýmsan hátt, með betra heilbrigðiskerfi, öflugu menntakerfi, félagslegri ráðgjöf og forvörnum og styttingu vinnuvikunnar. Sem reiðir sig á efnahagslegar og félagslegar framfarir fremur en refsingar og fangelsi. Slík stjórn þyrfti ekki að koma í gegn frumvarpi um að gera það refsivert að kaupa vændi. Hún hefði unnið miklu betur að markmiðum sínum með félagslegum leiðum. Því að þegar kemur að því að ráða bug á félagslegum meinsemdum eins og vændi geta boð og bönn aldrei keppt við félagslegt réttlæti.
áj
|
