|
Eru „hinir“ réttdræpir? 4.4.2003 Eins og alþjóð er kunnugt, þá er stríð í heiminum þessa dagana. Bandaríkin og Bretland hafa ráðist á Írak af ástæðum sem eru í meira lagi óljósar, enda breytast forsendur stríðsins dag frá degi í munni ráðamanna þessara landa. Við Íslendingar getum raunar fylgst vel með þessum málflutningi, óháð tungumálakunnáttu, þar sem Davíð Oddsson og Halldór Ásgrímsson hafa tekið að sér að endursegja ræður þeirra Bushs og Blairs í íslenskum fjölmiðlum.Orðræða um stríðið kemur kunnuglega fyrir sjónir þeim sem hafa kynnt sér sögu þjóðrembunnar gegnum aldirnar. Nýjustu rökin fyrir stríði, að það þurfi að „frelsa“ fólkið í Írak hljóma eins og úr munni evrópskra heimsvaldasinna á 19. öld. Þeir litu á þjóðir í öðrum heimsálfum sem börn sem þyrfti að ala upp, frelsa og umfram allt stjórna. Til þessa hefðu Evrópuríki rétt (en bandarísk heimsvaldastefna var þá takmörkuð við nágrannaríki), þar sem þjóðskipulag Evrópu væri fullkomnara og Evrópumenn jafnvel æðri frá náttúrunnar hendi (skv. kynþáttahyggju). Það var goðgá að halda að heimsvaldastefnan hefði dáið út á 20. öld, hún varð bara fyrir tímabundnu áfalli. Rót heimsvaldastefnunnar er iðulega að leita í sjálfsmynd heimsveldisins. Í sjálfsmynd felst einnig að maður tilheyrir tilteknum hópi, en jafnframt felst í henni að til er annar eða fleiri hópar sem maður tilheyrir ekki, „hinir“. Sjálfsmyndin á sér ranghverfu sem er myndin af hinum. Sú mynd á þátt í að skapa sjálfsmyndina. Með því að athuga rönguna sér maður hvernig réttan er. Frá sjónarhóli vestrænnar heimsvaldastefnu eru „hinir“ fátækir og vesælir íbúar Asíu- og Afríkuríkja sem hafi engar forsendur til að bjarga sér sjálfir. Að sumu leyti eru íbúar Balkanskaga settir í sama hóp. Það er engin tilviljun að Júgóslavar voru settir í sama hóp og Rwandamenn, að fyrir þá þurfti að stofna „alþjóðlegan“ stríðsglæpadómstól til að taka á innlendum glæpamönnum. Frá sjónarhól vestrænna heimsvaldasinna er fólki í þessum löndum ekki treystandi til að taka á sínum eigin málum, enda þótt „vond“ ríkisstjórn hafi fallið og „góð“ komið í staðinn. Á hinn bóginn eru vestræn heimsveldi, þá einkum Bandaríkin, andvíg dómstól sem væri í raun og veru alþjóðlegur, þar sem vestræn ríki væru sett undir sama hatt og „hinir“. Búlgarski fræðimaðurinn Tzvetan Todorov telur að hægt sé að skilgreina „framandleika“ á þremur sviðum. Í fyrsta lagi er þekkingarsviðið (hið epistemíska svið): Hvort maður þekkir hinn eða þekkir hann ekki. Í öðru lagi er nálægðar/fjarlægðarsviðið (hið praxiológíska svið): Hvort maður aðhyllist gildi hins og samsamar sig með honum, er sama, eða setur hinn í sama bás og sjálfan sig, treður eigin gildum upp á hann. Í þriðja lagi er svo gildissviðið (hið axiológíska svið): Hvort hinn sé góður eða slæmur, jafningi manns eða fyrir neðan mann sjálfan. Á þessum þremur sviðum fer umræðan um „hina“ iðulega fram. Umræða um Íraksstríðið hefur farið fram á öllum þessum sviðum hér á landi undanfarin misseri. Athyglisvert að þekking á Írak, þjóðinni, menningu og staðháttum, fer vaxandi EFTIR að búið er að ákvæða að fara í stríð. Þá skyndilega er farið að ræða um borgir í Írak, íbúa landsins og viðhorf þeirra til eigin stjórnvalda. Þekking er þannig ekki forsenda ákvarðanatöku, heldur kemur hún á eftir. Þeir sem þekkja best til, sérfræðingar í málefnum Miðausturlanda, hafa frá upphafi verið andsnúnir stríðinu, sem stafar af því að þeir hafa beinlínis komið til Íraks og hitt fólkið. Og maður er ekki eins áfjáður í að styðja stríð, ef maður hefur hitt einhvern sem verður fyrir klasasprengjunum. Allir hinir, þeir sem tala fjálglega um að þjáningar fólksins verði minni en ef ekki væri farið í stríð, þeir eiga það sameiginlegt að hafa aldrei komið á staðinn. Þeir hafa jafnvel aldrei hitt eða talað við Araba. Að vísu geta þeir vitnað í þennan og hinn Íraka sem vill stríð, en slík þekking er þá valin af handahófi og kemur ekki í staðinn fyrir raunveruleg kynni af stórum hópi fólks. Hér erum við komin inn á svið hins nálæga eða fjarlæga. Nálægðin veldur aukinni andúð á stríðinu, ekki aðeins þeirra sem hafa komið til Íraks heldur hinna sem sjá afleiðingar þess í fjölmiðlum. Yfir þessu hafa ráðamenn árásarþjóðanna reiðst og kvarta yfir því að fólk eigi að fá greiðan aðgang að afleiðingum stríðs, þá verði aldrei hægt að fara í stríð. Sem er kannski mergurinn málsins. Einnig verður vart við augljósa tilhneigingu til að troða eigin gildum upp á íbúa Íraks. Haukarnir í Washington telja beinlínis best fyrir Írak að það fái sömu stjórn og Bandaríkin, þ.e. að bandarískir embættismenn stjórni landinu. Önnur vestræn ríki ganga ekki jafn langt en óskin um betra stjórnarfar, sem er þá að sjálfsögðu vestrænt, er aldrei langt undan. T.d. velta fáir fjölmiðlar því fyrir sér hvað myndi gerast ef Írakar fengju að kjósa sér ríkisstjórn og kysu til valda íslamska öfgamenn. Sá möguleiki væri hreint ekki fjarstæðukenndur, nema fyrir þær sakir að „hið frjálsa Írak“ á ekki að vera frjálst í þeim skilningi að fólkið stjórni sér sjálft. Það á að vera frjálst í merkingu vestrænt, það á að verða eins og Bandaríkin og önnur vestræn ríki. Við höfum þegar séð tilraun í þessa átt í Afganistan, sem hefur þegar farið út um þúfur því að hin vestræna leppstjórn reynist hafa lítil völd í landinu. En leppstjórnin í Írak á hins vegar að vera varin með bandarísku og bresku hervaldi. Hvað varðar gildissviðið er auðsætt að Írakar eru taldir óæðri vestrænum þjóðum, þrátt fyrir stöðugar fullyrðingar vestrænna ráðamanna um hið gagnstæða. Þetta sést meðal annars í því hvernig mannfalli óbreyttra borgara í stríðinu er umsvifalaust breytt í tölfræði. Sumir vestrænir fréttamenn sem eru í Írak, ekki síst Robert Fisk, reyna að vega upp á móti þessu með því að fjalla um fólkið sem verður fyrir sprengjunum. En þær raddir eru hjáróma gegn voldugum kór útvarps- og sjónvarpsstöðva sem fylgir „strákunum okkar“, talar við fjölskyldu sérhvers hermanns sem deyr og veltir sér upp úr sögu bandarískrar herkonu sem var frelsuð frá íröskum sjúkrabeði af amerískum sérsveitum. Einnig er áberandi hvernig vestrænir fjölmiðlar leitast við að nafngreina sérhvern hermann innrásarliðsins sem lætur lífið, en sleppir Aröbunum. „Þeir“ verða að vera nafnlaus múgur, mega ekki bera nöfn. Enda þótt stríðið sé að nafninu til háð til að frelsa „þetta fólk“. Kenningar Todorovs um þrjú svið orðræðunnar um „hina“ voru smíðaðar löngu áður en stríðið í Írak hófst. Þær eiga hins vegar vel við það vegna þess að hinn þjóðhverfi hugsunarháttur hefur ekki breyst hætishót. Að því leyti, líkt og svo mörgum öðrum, markar Íraksstríðið afturhvarf til 19. aldar.
sj
|
