|
Frelsi að láni? 31.5.2003 Eru hugtök og notkun þeirra lykillinn til að fræðast um sálarástand þjóðar? Ef svo er, þá segir það kannski mikið um íslensku þjóðina að sama orðið er notað yfir heppni og skuldsetningu í íslensku máli. Hvorttveggja er „lán“. En er lán virkilega lán og þá fyrir hvern?Til hvers þurfa menn lán? Kennslubók í hagfræði myndi líklega nefna dæmi af þessu tagi: Maður nokkur hefur góða hugmynd að fyrirtæki sem mun afla honum og félögum hans góðra tekna ef hann kemur því á koppinn. Hann getur hins vegar ekki framkvæmt þessa hugmynd þar sem fjármagn skortir. Hann leitar því til einhvers sem á peninga en er ekki að nota þá (sparifjár- eða fjármagnseigenda) eða milliliðar (t.d. banka) og fær lán til þess að gera hugmyndina að veruleika. Ef hugboð hans reynist rétt þá skilar fyrirtækin arði fyrir hann, viðskiptafélaga hans og aðstandendur. Hann getur að lokum borgað lánið tilbaka og það sem meira er, gjald fyrir afnot af fjármagninu. Þetta gjald köllum við vexti og án þeirra hefði maðurinn líklega aldrei fengið nein fjárstuðning. Bæði hann og lánadrottnar hans tóku nefnilega áhættu, því að kannski hefði fyrirtækið ekki tekist jafn vel og þeir áttu von á. Raunar er algengt að fjármagnseigendur vilja ekki veðja eingöngu á góða viðskiptahugmynd heldur biðja þeir um veð eða ábyrgðarmenn. Það breytir þó ekki dæminu í grundvallaratriðum, heldur er þá maðurinn aðeins að hætta meiru af eigin fé og aðeins minna af fé lánardrottna í ævintýrið. Þetta er allt saman einfalt og auðskilið. Þá kemur að því sem ekki er eins auðskilið. Í hvaða öðrum tilgangi borgar það sig fyrir fólk að taka lán? Hvers vegna ætti þessi sami maður að vilja taka lán til einhvers sem ekki mun skila honum arði? Lánardrottnunum má kannski vera sama, þeir fá sitt veð eða ábyrgðarmenn, en hvað fær hann upp úr því? Svarið er einfalt: Ekki neitt. Samt sem áður er mikill hluti skuldsetningar heimilanna af þessu tagi. Og vextir af slíkum lánum er ekki eðlilegur kostnaður til að leggja í ábatasöm viðskipti heldur tollur, skattur sem fólk greiðir til fjármagnseiganda til þess að eignast það sem það hefur ekki efni á að eiga. Og þessi skattur hefur fyrst og fremst þau áhrif að gera hina ríku ríkari og hina skuldsettu fátækari. Því að það kostar að skulda og líklega kostar það hvergi meira en á Íslandi, miðað við þá vexti sem tíðkast hér. Flestir landsmenn skuldsetja sig með þessum hætti a.m.k. tvisvar á lífsleiðinni, fólk tekur námslán og það tekur íbúðarlán. Hvorugt lánið skilar lántakanum neinum arði heldur hneppa þau lánþega í fjötra afborgana. Ástæðan fyrir því að fólk tekur samt sem áður þessi lán er einföld, það vill mennta sig en hefur ekki efni á því og það vill eignast húsnæði sem það hefur ekki efni á að kaupa. En hvorki menntunin né húsnæðið skilar fólki beinum hagnaði og því eru þessi lán ekkert annað en neyslulán, skattur til fjármagnseiganda. Það er yfirlýst stefna stjórnvalda að ýta undir skuldsetningu af þessu tagi. Yfirvöld vilja að fólk mennti sig enda er það þjóðhagslega hagkvæmt. Þess vegna greiða stjórnvöld námslán niður að hluta. Samt sem áður fellur mesti þunginn af því að greiða fyrir háskólamenntun ungs fólks á Íslandi á fólkið sjálft. Fólk sem hefur ekki efni á að greiða fyrir þessa þjóðhagslega hagkvæmu menntun er að lokum látið borga fyrir hana með vöxtum og vaxtavöxtum í gegnum námslán og skuldsetningu til lífstíðar. Ungir sjálfstæðismenn tala um Lánsjóð íslenskra námsmanna eins og fjárfestingarsjóð, en hann er það ekki. Aukin menntun á Íslandi er góð fyrir þjóðarbúið og atvinnurekendur en hún skilar litlum arði fyrir fólkið sem ber mestan kostnað af henni, þá sem skuldsetja sig hjá LÍN. Hið sama má segja um Íbúðarlánasjóð. Fáir Íslendingar hafa efni á að spara fyrir húsnæðiskaupum að fullu og því tekur stór hluti húsbréfalán til að standa undir þeim. Þau eru bæði verðtryggð og bera meira en 5% vexti þannig að fólk sem eignast íbúðarhúsnæði með þessum hætti, vegna þess að það hafði ekki efni á að spara fyrir því, mun samt á endanum greiða margfaldan kostnað af íbúðarhúsnæði miðað við hina sem geta borgað út í hönd. Dýr leigumarkaður gerir það að verkum að fólk velur samt að fara þessa leið og eignast þó eitthvað í staðinn fyrir hina mánaðarlegu afborgun. En fólki er ekki gerður neinn sérstakur greiði með þessu og það er ekkert sérlega hagkvæm fjárfesting að eiga íbúðarhús, hvað þá jafn stórt og mikið hús og Íslendingar virðast sækjast eftir að eiga. En stjórnmálamönnum finnst ekki nóg að gert. Fyrir kosningar auglýsti einn flokkurinn að það ætti að „auðvelda ungu fólki að eignast húsnæði“. Það sem hann meinti var að nú ætti fólk að fá tækifæri til að skuldsetja sig betur og rækilegar en áður. Í auglýsingum Lífeyrissjóða er gjarnan auglýst hversu mikið fé fólk eignast með reglubundnum sparnaði á löngum tíma og er oft um milljónir að ræða. Ekki hefur Íbúðarlánasjóður hins vegar auglýst hversu mikið fé lánþegar hans borga í toll fyrir þau fríðindi að kaupa sér húsnæði með þessum hætti. Við þessar skattgreiðslur sem námslán og íbúðarsjóðslán eru bætist svo við ört vaxandi flokkur lána, svo kölluð neyslulán. Í þeim felst að fólk sem ekki hefur efni á að kaupa sér bíl eða önnur dýr heimilistæki er látið borga þau með sk. raðgreiðslum yfir langan tíma. Ekki þarf mikla reiknimeistara til að sjá að þessi tæki kosta á endanum mun meira en ef greitt væri út í hönd. Aftur sjáum við því dæmi um sama lögmál, það fólk sem á minnst milli handanna er látið borga meira en aðrir fyrir sömu gæði í gegnum lánastofnanir. Námslán, íbúðarlán og neyslulán eru öll því marki brennd að þau leiða til skuldsetningar og aukins kostnaðar fyrir þá sem síst skyldi. Í stað þess að útrýma fátækt í samfélaginu er hún falin með því að stór hluti þjóðarinnar öðlast hið eftirsóknarverða millistéttarlíf með því að taka lán og greiðir á endanum margfalt á við hina, sem geta borgað út í hönd. Þessi fjölmenni hópur getur látið drauminn um eigið húsnæði, betri menntun og millistéttarlíf rætast en greiðir hann jafnframt dýru verði, með reglulegum skattgreiðslum til fjármagnseigenda.
sj
|
