á M˙rinn-vefrit um ■jˇ­mßl, pˇlitÝk og menningu
M˙rinn-vefrit um ■jˇ­mßl, pˇlitÝk og menningu
á

Herst÷­vaandstŠ­ingar - k˙ga­ur meirihlutahˇpur?

(Ůessi grein er a­ stofni til s˙ sama og birtist Ý Mbl. 21. nˇv. 2000. Ůar var h˙n Ý nokku­ styttu formi).

Ůa­ er oftast gaman a­ Silfri Egils ■ˇtt sleggjudˇmarnir gangi stundum ˙r hˇfi fram. MÚr var lÚtt skemmt ■egar Úg las pistilinn ═sland Ý NATO herinn (kannski) um kjurt ß vefsÝ­u Silfursins ß strik.is Ý byrjun nˇvember. Ůar fˇr Egill ansi geyst og skripla­i oft ß hßlum Ýsi herna­arhyggjunnar. Ůa­ sem dilla­i mÚr mest var hversu fornlegur mßlflutningurinn var. Hann skrifa­i eins og gamall kaldastrÝ­shaukur frß ■vÝ um 1960. ╔g fann fyrir nostalgÝu.

Vi­horfsk÷nnun

Fyrst vil Úg ■ˇ staldra vi­ vi­horfsk÷nnun um herst÷­vamßli­ Ý Silfri Egils, sem ger­ var fyrstu daga nˇvember. Ni­ursta­an var:

Eiga ═slendingar a­ ... ?
Ganga ˙t NATO og senda herinn burt? 41,7%
Vera Ý NATO og hafa herinn ßfram? 43,0%
Senda herinn burt en vera Ý NATO? 15,4%
Alls tˇku 1646 manns ■ßtt.

Ůarna kom Ý ljˇs a­ 57,1% ■ßtttakenda eru ß mˇti her og 41,7% eru ß mˇti a­ild ═slands a­ NATO. SamkvŠmt ■essu hafa Samt÷k herst÷­vaandstŠ­inga, SHA, meira fylgi en SjßlfstŠ­isflokkurinn. Ůa­ hafa oft veri­ ger­ar sko­anakannanir um herst÷­vamßli­ og ˙tkoman hefur oftast veri­ Ý ■essa veru. ┴huginn fyrir sko­anak÷nnuninni sřnir a­ herst÷­vamßli­ er enn sjˇ­heitt ■vert ofan Ý fullyr­ingar margra. Me­ k÷nnuninni falla lÝka sta­hŠfingar Egils Ý upphafi pistilsins gˇ­a um a­ barßttan gegn herst÷­inni sÚ t÷pu­. Mßlsta­ur sem meirihlutinn er hlynntur er ekki tapa­ur.

KeflavÝkurg÷ngur

SHA voru ÷flug samt÷k og ■au eru ■a­ enn. Ůa­ ■urfti ÷flug samt÷k til a­ skipuleggja KeflavÝkurg÷ngur. Margar ■eirra voru me­ glŠsilegustu fj÷ldaa­ger­um 20. aldar. Ůa­ ■arf fj÷ldafylgi, hugsjˇnir og gott skipulag til a­ drÝfa eitt- til tv÷■˙sund manns kl. 6 a­ morgni su­ur a­ herst÷­vahli­um til ■ess a­ ■ramma svo 40 - 50 km lei­ um hraunin til ReykjavÝkur undir fßnum og kr÷fuspj÷ldum og enda Ý 5000 - 10000 manna stˇrfundi ß LŠkjartorgi. En mßlsta­urinn var gˇ­ur og KeflavÝkurganga var lÝka, ■egar vel tˇkst til, me­ skemmtilegustu a­ger­um sem fˇlk tˇk ■ßtt Ý. MÚr finnst vera kominn tÝmi ß nřja KeflavÝkurg÷ngu og Úg vona a­ mi­nefnd SHA skipuleggi eina strax ß nŠsta ßri, vi­ upphaf nřrrar aldar. Ůß getum vi­ lßti­ Egil Helgason marsera me­ okkur svo hann sjßi mßlin Ý rÚttu ljˇsi.

Ljˇ­in voru vond

Egill byrjar pistil sinn ß a­ kvarta undan skrifum skßlda og rith÷funda um herst÷­vamßli­. Hann segir: "Ljˇ­in voru vond. Meira a­ segja Halldˇri Kiljan Laxness brßst bogalistin ■egar hann fˇr a­ skrifa um herst÷­vamßli­. Ma­ur ro­nar yfir ■vÝ hva­ Atˇmst÷­in er vond bˇk". MÚr hlˇ hugur Ý brjˇsti vi­ a­ lesa ■etta. Svona skrifu­u kaldastrÝ­shaukarnir g÷mlu lÝka. Ůeim var vorkunn. Allir bestu rith÷fundarnir voru ß mˇti her og NATO og herst÷­vasinnar fengu oft Šrlega ß baukinn. Ůeir ßttu fßa h÷funda sem nß­u mßli og enginn ■eirra fÚkkst til a­ yrkja lof um herinn. Haukarnir voru argir og Egill hefur teki­ ■etta ergelsi Ý arf. Barßttan gegn hernum er rau­ur ■rß­ur Ý allri pˇlitÝskri list ß ═slandi ß seinni hluta 20. aldar og h˙n ˇl af sÚr m÷rg ˇdau­leg verk. Andˇfi­ kemur ekki einungis fram Ý bˇkmenntum, ■a­ er ßberandi Ý myndlist, tˇnlist, leiklist og kvikmyndum. ╔g vara Egil, og alla sem vi­kvŠmir eru fyrir ■essari list, vi­ sřningu Rˇsku sem n˙ er Ý Nřlistasafninu, og einnig vi­ nřju bˇkinni um hana. ╔g vara einnig vi­ mßlverkasřningu Tryggva Ëlafssonar Ý Kˇpavogi, sÚrstaklega vi­ myndinni Vari­ land. H˙n er rosaleg!

Egill gßir ekki a­ ■vÝ a­ Atˇmst÷­in kom ˙t 1947. H˙n var ■vÝ ekki skrifu­ um ■a­ mßl sem vi­ k÷llum herst÷­vamßli­ n˙ ß tÝmum, eins og hann heldur, enda voru ■Šr hersveitir sem hÚr sßtu Ý heimsstyrj÷ldinni a­ hverfa ˙r landi og NATO haf­i ekki veri­ stofna­. Al■ingi var meira a­ segja nřb˙i­ a­ hafna bei­ni BandarÝkjamanna um herst÷­var til 99 ßra. Sagan er hins vegar ˇtr˙leg spßs÷gn um ■a­ sem ßtti eftir a­ ske. Ůa­ er ■vÝ ekkert skrÝti­ ■ˇtt Egill ruglist ÷gn Ý sagnfrŠ­inni. Seinna ßtti skßldi­ hins vegar eftir a­ skrifa řmislegt um hernßmi­ og hermangi­ sem fÚkk hersinna bŠ­i til a­ ro­na og blßna.

Ínnur s÷guleg miss÷gn, og dßlÝti­ fyndin, ver­ur ■ar sem Egill talar um ■jˇ­ernissinna innan ra­a herst÷­vaandstŠ­inga. Um ■ß segir hann: "Menningarhrokinn rei­ ekki vi­ einteyming og and˙­ ß ˙tlendingum og ÷llu ˙tlendu - ■a­ var til dŠmis einhvers konar mßlami­lun a­ Ý herst÷­inni mŠttu ekki vera bl÷kkumenn". Ůetta er ˇvenjuleg s÷gusko­un. HernßmsandstŠ­ingar fˇru aldrei Ý manngreinarßlit, ■eir vildu herinn burt og alla hans byssumenn, hvÝta jafnt sem gula, rau­a og blßa. Bl÷kkumannaßkvŠ­i­ var til a­ fri­a rasista innan hernßmsflokkanna sjßlfra.

SovÚtkommar og ■jˇ­ernissinnar

Egill vir­ist ßlÝta a­ herst÷­vaandstŠ­ingar samanstandi af tveimur sko­anahˇpum, sovÚtkommum og ■jˇ­ernissinnum. Hann er ekki einn um ■essa kenningu ■vÝ a­ bŠ­i Hannes H. Gissurarson og Ëlafur Sigur­sson frÚttama­ur hafa hampa­ henni. En h˙n er ekki rÚttari fyrir ■a­. ╔g veit ekki hvort h˙n stˇ­st fyrir 1960 en sÝ­ustu fjˇra ßratugina hefur h˙n veri­ ˙relt. ╔g gekk til li­s vi­ SHA ■egar ■au voru stofnu­ 1975. Ůar var 68-kynslˇ­in Ý fararbroddi, fˇlk sem barist haf­i gegn VÝetnam strÝ­inu, innrßs SovÚtmanna og fylgifiska ■eirra Ý TÚkkˇ, herforingjastjˇrn Ý Grikklandi, kjarnorkuvopnatilraunum stˇrveldanna, k÷ldu strÝ­i og hverskyns ˇj÷fnu­i um heim allan. G÷mlum kaldastrÝ­shaukum var rosalega illa vi­ ■essa kynslˇ­ og allt hennar brambolt. Seinna ur­u hugsjˇnir fri­arbarßttu og andˇf gegn gerey­ingarstefnu og ˇgnarjafnvŠgi a­ hugmyndafrŠ­ilegri ■ungami­ju barßttunnar. Menn vildu ekki a­ ═sland vŠri halaklepri BandarÝkjanna. Menn voru hrŠddir um a­ KeflavÝkurv÷llur yr­i ger­ur a­ Atˇmst÷­ eins og Halldˇr Laxnes haf­i skrifa­ um 30 ßrum fyrr. Menn vissu a­ herst÷­in yr­i skotmark Ý kjarnorkustrÝ­i. ١rarinn Eldjßrn orti segulst÷­varbl˙s. Menn vildu hlutlaust ═sland sem tala­i fyrir fri­i og fri­samlegum lausnum Ý samskiptum rÝkja og stˇrvelda. Menn sßu Ý gegn um blekkingarvef kaldastrÝ­sins og ßttu­u sig ß fßrßnleika kjarnorkukapphlaupsins og ge­veikinni sem fˇlst Ý "overkill" og stj÷rnustrÝ­i. Ůeir vissu lÝka a­ R˙ssagrřlan var blekking enda hefur getuleysi R˙ssa herna­arlega og skipulagslega or­i­ ÷llum ljˇst sÝ­an.

Ůjˇ­aratkvŠ­i

N˙ mß spyrja hvers vegna ekki sÚ l÷ngu b˙i­ a­ reka herinn fyrst mßlsta­urinn er svona gˇ­ur og fylgi­ vi­ hann svona miki­. Svari­ vi­ ■vÝ er ekki einfalt. Saga herst÷­vamßlsins er saga um ˇtr˙lega ˇlř­rŠ­islegt ferli. Inngangan Ý NATO 1949 var fyrsta skrefi­. AndstŠ­ingar inng÷ngu vildu ■jˇ­aratkvŠ­i. Ůa­ var veri­ a­ sn˙a baki vi­ hlutleysisstefnunni sem fylgt haf­i veri­ frß 1918 og ganga inn Ý herna­arblokk. SÚ einhvern tÝma rÚtt a­ fara Ý ■jˇ­aratkvŠ­i ■ß er ■a­ Ý svona mßlum. Slagurinn ß Austurvelli 30. mars 1949 stˇ­ um ■etta. Krafan um ■jˇ­aratkvŠ­i var kŠf­ Ý tßragasi. Af hverju? Af ■vÝ a­ ■jˇ­in hef­i hafna­ NATO. Tveimur ßrum seinna gekk amerÝski herinn ß land, a­ ■ingi og ■jˇ­ forspur­ri, og bjˇ um sig ß KeflavÝkurvelli. Al■ingi var lßti­ sam■ykkja ger­an hlut m÷rgum mßnu­um seinna gegn lofor­um um a­ herinn hyrfi ß brott er hŠttan af KˇreustrÝ­inu vŠri li­in hjß. StrÝ­inu lauk 1954 en lofor­in voru ekki efnd. Aldrei her ß ═slandi ß fri­artÝmum s÷g­u hernßmssinnar og NATO-foringjar. SÝ­an eru b˙nir a­ vera endalausir fri­artÝmar en herinn er hÚr enn. Ef ■jˇ­in hef­i einhvern tÝma veri­ lßtin grei­a atkvŠ­i um herinn vŠri hann ekki hÚr. Ein af meginkr÷fum SHA er ■jˇ­aratkvŠ­i um her og NATO, herst÷­vaandstŠ­ingar eru tilb˙nir Ý slaginn.

Svo smß erum vi­

Ůa­ mß Egill Helgason eiga, a­ hann er a­ ■vÝ leyti rˇttŠkari en framsˇknarÝhaldi­ Ý rÝkisstjˇrninni a­ honum finnst a­ herinn megi svosem fara en best vŠri a­ BandarÝkjamenn gŠfust sjßlfir upp ß a­ halda honum ˙ti hÚr ß skerinu. "Vi­ eigum ekki a­ su­a Ý ■eim a­ vera ßfram til ■ess eins a­ hafa af ■eim fÚ. ... Svo smß erum vi­ vonandi ekki" segir Egill. Ůa­ er samt nßkvŠmlega ■a­ sem hefur gerst

═ ■rÝgang hafa Ýslenskir utanrÝkisrß­herrar fari­ me­ betlistaf ß fund BandarÝkjamanna og su­a­ Ý ■eim um a­ draga ekki ˙r herna­arumsvifunum ■egar slÝkt hefur veri­ ß dagskrß ■ar vestra. Ůetta voru Benedikt Gr÷ndal, Jˇn Baldvin og Halldˇr ┴sgrÝmsson. Svo smß erum vi­ hÚr ß klakanum.

Au­vita­ vita allir sem vilja vita a­ herst÷­vamßli­ hefur aldrei sn˙ist um anna­ en hermang og dollara. Ůegar herinn kom 1951 var ■a­ vegna stˇrveldishagsmuna BandarÝkjanna en ekki vegna varnarhagsmuna ═slands, enda bß­u ═slendingar ekki um hann. Ekki er hŠgt a­ benda ß nein tilvik e­a vÝsbengingar um ßrßsarhŠttu. Varnarnau­synin var blekking enda mi­a­ist herna­aruppbyggingin hÚrlendis ekki vi­ varnir landsins. Einu ßt÷kin sem ═slendingar lentu Ý voru vi­ NATO-landi­ Bretland. Ůß var bandarÝska setuli­i­ vita gagnslaust. Samsta­a okkar og stu­ningur vi­ vestrŠn rÝki Ý barßttu vi­ heimskomm˙nismann er lÝka innantˇm klisja. Ůessa samst÷­u gßtum vi­ sřnt ß hva­a vettvangi sem var ÷­rum og ■urftum ekki a­ hřsa erlent setuli­ ■ess vegna. Sterk peninga÷fl me­ bakhjarla og Ýt÷k innan hernßmsflokkanna hafa komi­ Ý veg fyrir a­ herinn fari og ■annig standa mßlin enn.

┴rni Hjartarson


Prenta grein   Senda grein   TilvÝsunar slˇ­



Leit   Eldra efni   Um M˙rinn
ForsÝ­a   Efst ß sÝ­u
Rss straumur